ครั้งที่ 6 (22-7-43)
ลิลิตพระลอ

ลิลิตพระลอ มีลักษณะเป็นลิลิต คือ เป็นโคลงกันร่ายปนกัน ในวงวรรณกรรมถือว่า ลิลิตพระลอเป็นยอดวรรณกรรมประเภทนี้ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพได้ประทานคำอธิบายเกี่ยวกับลิลิตพระลอไว้ว่า หนังสือลิลิตมีมากเรื่องก็จริง แต่ที่ถือว่าเป็นตำรามาแต่โบราณ มี ๓ เรื่องเท่านั้นเอง

๑. ยวนพ่าย ไม่ใช่ญวนเวียดนาม แต่เป็นโยนก เรื่องยวนพ่ายนี้แต่งในสมัยอยุธยา เฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง ประเทศไทยวรรณกรรมสมัยโบราณมีข้อเสียคือไม่บอกชื่อ ผู้แต่ง เพราะเขาคิดกันว่าคนไทยเป็นคนขี้อาย และถ่อมตัว และเวลาทำอะไรดีๆ ไว้ ก็ไม่บอกเพื่อนฝูง ตรงข้ามกับฝรั่ง ทุกอย่างที่ทำจะใส่ชื่อไว้หมด ไม่ว่าจะเป็นเพลง ภาพเขียน ไม่ว่าจะเป็นคำประพันธ์ บทประพันธ์ อะไรต่างๆ ส่วนของเราต้องควานหาว่าใครเป็นคนแต่ง

๒. เรื่องพระลอ แต่งในสมัยอยุธยา สันนิษฐานว่า พระเจ้าแผ่นดินองค์หนึ่งเป็นผู้ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้น ไม่ทราบว่าเป็นองค์ใด เดี๋ยวจะมีการสันนิษฐานกัน ท่านบอกว่า แต่งในสมัยอยุธยาเหมือนกัน เป็นนิทานเรื่องทางอาณาเขตลานนา ปัจจุบันเรียก ล้านนา (มณฑลพายัพ) ดูเหมือนพระเจ้าแผ่นดินองค์ใดองค์หนึ่งพระราชนิพนธ์ ในเวลาที่ทรงพระยศเป็นพระราชโอรส อันนี้เป็นการสันนิษฐานของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ

๓. ลิลิตตะเลงพ่าย สมเด็จกรมปรมานุชิตชิโนรส ครั้งทรงเป็นกรมหมื่นนุชิตชิโนรส ทรงพระนิพนธ์ในประมาณรัชกาลที่ ๓ กรุงรัตนโกสินทร์ เฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนเรศวรมหาราช

หนังสือทั้งสามนี้จัดว่ายอดเยี่ยม เป็นการยากที่จะตัดสินว่าเล่มใดดีที่สุด อย่างไรก็ตามสมเด็จ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเห็นว่า ถ้าจะต้องตัดสินเอาเล่มใดเป็นเอกในลิลิตทั้งสามเรื่องนั้น ควรจะเอาเรื่องพระลอ และคงจะมีผู้ที่เห็นพ้องกับข้าพระเจ้าเป็นร้อย ลิลิตพระลอเป็นนิยายประจำท้องถิ่นภาคเหนือของไทย เรื่องเกิดขึ้นในแคว้นล้านนา ระหว่าง พ.ศ. ๑๖๑๖ ถึง ๑๖๙๓ สันนิษฐานว่า เกิดขึ้นในจังหวัดแพร่และลำปาง พระวรเวทย์พิศิษ ท่านสันนิษฐานไว้ ด้วยเหตุที่ว่า เมืองสรอง ซึ่งเป็นเมืองของพระเพื่อนพระแพงนั้น ปัจจุบันยังตั้งอยู่บริเวณลุ่มแม่น้ำยม ตอนเหนือของเมืองร้องกวาง จ.แพร่ ส่วนอีกกรณีคือ เมืองแดนสรวง เรียกสั้นๆ ว่า เมืองสรวง ซึ่งเป็นเมืองของพระลอ สันนิษฐานว่าน่าจะเป็นเมืองกาหลง อยู่ใน อ.แจ้หลบ จ.ลำปาง แต่นักวิชาการบางท่านสันนิษฐานว่า น่าจะอยู่ที่ อ.แม่สวย จ.เชียงราย และน่าจะมีพื้นฐานมาจากเรื่องจริง

ลักษณะคำประพันธ์ เป็นลิลิต คือเป็นโคลงกับร่าย ส่วนใหญ่แล้วเป็นโคลงสุภาพ กับร่ายสุภาพ แต่บางตอนจะเป็นร่ายดั้น โคลงดั้น บางตอนเป็นร่ายโบราณ ยกตัวอย่างคือ มันจะขึ้นด้วยร่าย ขึ้นด้วยคำไหว้ครู ยอพระเกียรติ เทพยดา สดุดีพระเจ้าแผ่นดิน ประเทศชาติ (มีร่ายเป็นตัวอย่าง แต่ฝังไม่ค่อยออกเลยไม่แกะ)

ความหมายของร่าย คือ กรุงศรีอยุธยาสำเร็จความมีชัยอันงดงาม เป็นเมืองที่เลิศยิ่ง เลื่องลือไป ชั้นฟ้า (ต่อจากนี้เป็นคำแปลความหมายของหลวงวรเวทย์พิศิษ) ประเทศต่างๆในพื้นแผ่นดินนี้ย่อท้อเกรงอานุภาพอันยิ่งใหญ่จนตัวสั่นรัว สามารถกล่าวได้ทั่วทุกทิศ ได้ยกกองทัพไปรุกรานตีประเทศลาว เอาดาบฟันหัวขาดตายเกลือนกลาด แล้วยกไปตีญวน (เชียงใหม่) จนพ่ายแพ้ล้มตายพินาศ เมื่อได้ชัยชนะแล้วก็ยกกลับประเทศ (กรุงศรีอยุธยา) ราษฎรประสบความสุขอย่างสบายใจ พรั่งพร้อมด้วยราชสมบัติต่างๆ มีความเจริญสิริมงคลทั่วราชอาณาจักร ประชากรมีความเกษมสุขสนุกทั่วพระนครศรีอยุธยาอันประกอบด้วยยศอย่างสูง บริบูรณ์พูนสุขทั่วประเทศ ทีนี้ก็ต่อด้วยโคลงสี่สุภาพ

เป็นการสรรเสริญคุณของพระเจ้าแผ่นดิน ว่าด้วยอำนาจคุณของพระราชาธิบดีที่เลี้ยงประเทศ คือพระมหากษัตริย์ ให้ประชาราษฎร์มีความสุขล้นพ้นเสมอไป กรุงศรีอยุธยาจึงแสนสนุกสนาน เป็นที่ล่ำลือทั่วไป ทุกประเทศต่างก็พากันชมและยกย่องสรรเสริญ อันนี้ก็คือเป็นโคลง และก็จะมีขึ้นด้วยร่าย แล้วก็ต่อด้วยโคลง ลิลิตเป็นสิ่งที่ไพเราะมาก ใช้ถ้อยคำกระทัดรัด รักษาฉันทลักษณ์ของโคลงอย่างเต็มที่ รักษาสัมผัส สมกับเป็นวรรณคดีชั้นเยี่ยม แล้ววรรณคดีสโมสรยกให้เป็นยอดของหนังสือวรรณคดี

และก็บทที่บอกว่า

มีเสียงยกย่องพระลอว่าหล่อมาก ทีนี้วรรณคดีสโมสรยกย่องให้เป็นวรรณคดีที่ยอดเยี่ยมที่สุด ผู้แต่งก็ไม่ทราบอย่างชัดเจนว่าเป็นใคร เช่นกับวรรณคดีโบรานหลายเรื่อง เช่นไตรภูมิพระร่วง เป็นต้น ไม่ปรากฏนามผู้แต่ง ก็ได้แต่สันนิษฐานเอาว่าใครแต่ง เขาว่าโคลงบทสุดท้ายในลิลิตพระลอได้กล่าวถึงมหาราช ซึ่งก็ไม่แน่ชัดว่ามหาราชองค์ใด

ไม่ทราบว่าเป็นใคร มหาราช แต่พระวรเวทย์พิสิษสันนิษฐานไว้ในหนังสือคู่มือลิลิตพระลอว่า นักวรรณคดีบางกลุ่มสันนิษฐานคำว่า มหาราชเจ้า ว่า น่าจะเป็นสมเด็จพระนารายณ์ แห่งกรุงศรีอยุธยา เนื่องจากว่า ในสมัยพระนารายณ์นี้มีพระมหากษัตริย์ที่รับพระราชทานว่า มหาราช ไม่กี่องค์ สมเด็จ พระนเรศวรมหาราช สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ดูเหมือนมี ๒ องค์ แต่ว่าสมเด็จพระนเรศวรนั้นไม่มีใครสันนิษฐานว่าเป็นพระองค์ท่านเลย เนื่องจากว่า ไม่มีเวลาจะเขียน พระองค์ท่านยุ่งอยู่กับศึกสงครามตลอด และองค์ที่น่าเป็นไปได้คือสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ซึ่งได้รับยกย่องว่าเป็นมหาราชอีกองค์หนึ่ง น่าจะทรงมีเวลามากกว่า ทีนี้ยังมีโคลงอีกบทหนึ่งที่บอกว่า

คำว่า เยาวราช ในที่นี้น่าจะหมายถึงผู้ดำรงตำแหน่งอุปราช มหาอุปราช หรือยุพราช ซึ่งน่าจะหมายถึงเจ้าฟ้าพระอภัย ซึ่งในขณะนั้นดำรงตำแหน่งยุพราชของพระนารายณ์มหาราชเป็นผู้เขียน และที่บอกว่า จบเสร็จเยาวราชเจ้าบรรจง ก็เพราะพระมหากษัตริย์เป็นผู้เขียนและให้ยุพราชบรรจงเขียนลงไป คนแต่งคือกษัตริย์ คนเขียนคือพระยุพราช อย่างไรก็ตามก็มีนักวรรณคดีอีกกลุ่มบอกว่า คำว่า มหาราชไม่จำเป็นที่ต้องเป็นผู้ที่ได้รับการถวายพระนามว่า เป็นมหาราช อาจจะไม่ใช่ก็ได้ เป็นใครก็ได้ เพราะอีกอย่างหนึ่งก็คือว่า คำว่า มหาราช มาถวายพระนามเมื่อพระมหากษัตริย์องค์นั้นๆ สวรรณคตแล้ว สมัยพระองค์ท่านไม่รู้หรอกว่าเป็นมหาราช อย่างพ่อขุนรามนี่ สมัยก่อนท่านทราบไหม ว่าเป็นพ่อขุน ท่านคงทราบ ต่อมาภายหลังจึงได้ถวายพระนามเป็นมหาราช เพราะฉะนั้นอาจจะเป็นใครก็ได้ ที่ทรงทำคุณประโยชน์ต่อบ้านเมือง นักวรรณคดีบางกลุ่มบอกว่า ไม่สมเด็จพระนารายณ์มหาราช แต่อาจเป็นได้ว่า สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ เพราะว่าทรงทำคุณประโยชน์กับบ้านเมืองมากมายไม่ด้อยกว่าสมเด็จพระนารายณ์มหาราช เพราะฉะนั้นจึงมีคำสันนิษฐานอยู่ ๒ กลุ่ม อาจเป็นสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ซึ่งก่อนพระนารายณ์ แล้วก็สมเด็จ พระนารายณ์มหาราช เหตุที่สันนิษฐานว่าเป็นสมเด็จพรบรมไตรโลกนาถเพราะว่า ภาษาในลิลิตพระลอเก่ามาก เก่ากว่าที่แต่งในหนังสือสมัยพระนารายณ์ ดังนั้นนักโบราณคดีจึงบอกว่าภาษาโบราณกว่าภาษาในสมัยสมเด็จพระนารายณ์ จึงสันนิษฐานว่าไม่น่าใช่สมเด็จพระนารายณ์ ที่นี้ก็หาใครที่ทำประโยชน์มากมายแก่บ้านเมือง ก็ได้แก่พระบรมไตรโลกนาถ เพราะฉะนั้นโดยสรุปเป็นการสันนิษฐานทั้งสิ้น

 

เรื่องย่อ ๆ

เมืองสรวงกับเมืองสองเป็นศัตรูกัน พระเพื่อนพระแพงเป็นศัตรูกับเมืองสรวงของพระลอ เท้าแมนสรวงผู้ครองเมืองสรวงซึ่งเป็นพ่อของพระลอยกกองทัพไปตีเมืองสอง แล้วก็ได้ฆ่าเท้าพิมพิสาธร เจ้าเมืองสองตายไป เท้าพิชัยพิษณุกรซึ่งเป็นพ่อพระเพื่อนพระแพงผู้เป็นลูกเจ้าเมืองสองบอกว่า ทรงมีมเหสีชื่อว่าดาราวดี แม่พระเพื่อนพระแพง ส่วนเมืองสรวงพระลอได้ครองเมืองแทนพ่อ พระลอมีรูปโฉมงดงามเลื่องลือไปถึงพระเพื่อนพระแพง

(บรรยายความงามพระลอ)

ความงามของพระลอเลื่องลือมาก พระเพื่อนพระแพงหลงไหลมากจึงให้ปู่เจ้าสมิงพรายทำเสน่ห์โดยทำหมากบิน ให้หมากบินไปหาพระลอไปตกอยู่ที่แท่น พระลอเห็นแปลกก็เลยกิน เลยถูกทำเสน่ห์ ต้องเสน่ห์หลงไหลพระเพื่อนพระแพง ก็ไม่สามารถที่จะอยู่ในเมืองต่อไปได้ ต้องออกไปตามหาพระเพื่อน พระแพงทั้งๆที่ไม่รู้ว่าเป็นใคร ด้วยอำนาจของความรัก พระลอก็อยู่ร่วมกับพระเพื่อนพระแพง ส่วนนายแก้วนายขวัญ นางรุ่งนางโรยก็จับคู่กันเลย เมื่อเท้าวิษณุกรทราบก็ทรงมีเมตตาจัดงานอภิเสกสมรสให้ แต่มีปัญหาคือพระเจ้าย่าซึ่งเป็นมเหสีเท้าพิมสาคนที่ถูกเท้าแมนสรวงพ่อพระลอฆ่าตาย ก็โกรธมาก ก็เลยส่งทหารไปฆ่าพระลอ พระเพื่อนพระแพงทนไม่ได้ก็เลยปกป้องพระลอ ในที่สุดก็ตายตามกันหมด ๓ กษัตริย์ แล้วก็นายแก้วนายขวัญ นางรุ่งนางโรยก็ฆ่าตัวตายตาม สรุปเป็นเรื่องโศกนาฏกรรม ซึ่งไม่เหมือนกับวรรณกรรมไทยส่วนใหญ่ที่ลงด้วยความสุขทั้งหลาย

เท้าพิชัยวิษณุกรทรงพิโรธมากที่ย่าสั่งฆ่าหมด ก็เลยรับสั่งให้ประหารชีวิตย่า ซึ่งเป็นมารดาเลี้ยงของพระองค์ หลังจากนั้นก็มีความคิดโดยหลักพุทธศาสนาว่า ขืนปล่อยอย่างนี้คงไม่ไหว มีการฆ่ากันมากมาย เพราะฉะนั้นก็เลยทำไมตรีกับเมืองสรวงเจ้าเมืองของพระลอ เพราะผลของความเป็นศัตรูมีแต่ความคิดร้ายฆ่ากันซึ่งไม่ส่งผลดีกับใครเลย

 

แนวคิดทางจริยธรรมที่ปรากฏในลิลิตพระลอ

          ๑. หลักจริยธรรมของพระมหากษัตริย์ ในการปกครองไพร่ฟ้าแผ่นดิน ชัดเจนมาก เริ่มตั้งแต่ก่อนที่จะออกจากเมืองสอง พระราชมารดา พระนามว่าบุญเหลือทรงสั่งสอนพระลอให้ตระหนักถึงจริยธรรม ๗ ประการของพระมหากษัตริย์ เรียกว่า จารีต ๗ ประการ

๑.๑ อย่าลืมตัว ห้ามคบคนไม่ดี คิดอะไรให้รอบคอบก่อนค่อยทำ เขาบอกว่าคิดทุกคำ จึงออกปาก หมายความว่า จะพูดอะไรคิดเสียก่อน อย่าให้ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินลำบากใจ ว่าเรื่องการบ้านเมืองให้เที่ยงตรง หมายความว่า ไม่เห็นกับหน้าผู้ใด ยุติธรรม ปกครองประเทศให้ร่มเย็น ดับเข็ญนอกเข็ญใน คือ อะไรที่เป็นความลำบากทั้งภายในภายนอกให้ขจัดให้หมด

๑.๒ ส่งใจดูทุกกรม อย่าชมตามคำเท็จ คือให้สอดส่องการบริหารงานทั่งทุกหน่วยงาน อย่าเชื่อตามคำทูลเท็จของใคร ต้องให้เห็นกับตา อย่าทำให้ผิดทางธรรม ทำอะไรให้มันถูกต้อง

๑.๓ เวลาที่จะต้องใช้อำนาจหรือพระเดชในการบัญชา ก็ต้องใช้ให้เหมาะสม จงทำให้มีเลห์เหลี่ยมที่เหมาะสม

๑.๔ ดูคนรับใช้ที่ให้มาทำงานกับเราดีๆ สอดส่องดูให้เหมาะสม เลือกหาคนที่ซื่อสัตย์ พยายามปลุกใจคนให้ตื่นตัว ให้กล้าหาญกล้าต่อสู้กับศัตรูที่จะมากินเมือง ให้ตายไป ให้อำนาจศักดิ์สิทธิ์แก่ราษฎร ตัดความชั่วอย่าให้มันรุกราม

๑.๕ อย่าชิงสุกก่อนห่าม อย่าล่ามม้าสองฝั่ง จะทำอะไรก็อย่ารีบทำโดยไม่คิดเพราะก่อผลเสีย อย่าล่ามม้าสองปาก คืออย่ากดหัวพลเมืองให้โงหัวไม่ขึ้น อย่าใช้อำนาจที่ไม่เป็นธรรมแก่ราษฎร อย่ารากผิดไว้ข้างหลัง คือ อะไรที่ผิดอย่าทิ้งไว้ข้างหลัง ให้จัดการให้เรียบร้อย แก้ไข อย่าทำตนให้คนเกลียด จงทำตนให้คนรัก

๑.๖ ชักชวนคนสู่ฟ้า คือนำคนให้ประพฤติแต่สิ่งที่ดีที่ชอบที่เหมาะที่ควร นำคนให้ไป ข้างหน้าให้มีความเจริญก้าวหน้า ให้เทวดาสรรเสริญเยินยอ คือนำประชาชนให้ทำดี ไปภพหน้าแม้แต่เทพเทวดาก็ยังต้องสรรเสริญเยินยอ ทำในส่งที่โลกยกย่อง

๑.๗ ขอให้คิดอยู่เสมอว่าจะต้องทำความดี ไม่ต้องอาย จงอย่าทำยศของพ่อให้หายไป รักษาเกียรติยศไว้ อย่าให้เกียรติยศต้องเสื่อมทราม ต้องรักษาไว้ตลอดชีวิต - อันนี้เป็นจริยธรรมที่พระมารดาของพระลอสั่งสอนพระลอก่อนที่จะออกจากเมือง

          ๒. หลักจริยธรรมระหว่างมารดากับบุตร เป็นสิ่งที่ต้องเอ่ยถึงพระมารดาของพระลอรัก พระราชโอรสประดุจดังแก้วในดวงใจ แล้วทรงยอมสละทุกอย่างเพื่อให้พระราชโอรสกลับมาเป็นอย่างเดิม พระนางบุญเหลือรับสั่งว่า

พระมารดาได้รับฟังพระโอรสทูลข้อความ ทรงรู้สึกดังดวงหฤทัยของท่านจะแตก และด้วยความรักร้อนดังจะไหม้พระวรกาย น้ำพระเนตรไหลลงดังหนึ่งน้ำที่ไหลล้นลงมา ทรงกรรแสงแล้วกรรแสงอีก ถึงแกสะอื้ออย่างเดือดร้อน

(เอาแต่เนื้อความที่แปล) ทรงทุกข์พระอุระ รับสั่งว่า เจ้าเป็นอะไรไปอย่างนี้ สมบัติในแผ่นดินของเราที่มีอยู่นี้มากเหลือที่จะประมาณ แม่จะใช้รักษาเจ้าหาหมอยามาหาแม่มดถ้วนหน้าหรือพวกที่แก้คุณไสย์นั้นได้

(เอาแต่เนื้อความที่แปล) พวกเราถึงหมดสิ้นทั้งแผ่นดิน ทั้งของเราและลูกของเราก็ช่าง ให้หมด แต่เงิน ขอให้ลูกเราหายก็แล้วกัน

เสร็จแล้วปรากฏว่า ตอนที่พระลอต้องออกจากเมืองให้ได้ พวกหมอผีจากเมืองสรวงก็สกัดพยายามไม่ให้ออก ปรากฏว่าทำไม่สำเร็จ พระลอฟั่นเฟือนมากเลย พระองค์สั่นจนพระทัยจะขาด หันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออกอันเป็นที่ตั้งของเมืองสองตลอดเวลา นางสนมกำนัลก็ไปทูลพระนางบุญเหลือ พระนางบอกว่า

(เอาแต่เนื้อความที่แปล) เจ้าป่วยแม่ทุกข์หนักอย่างภูเขานะลูก เห็นเจ้าหายป่วยทุกข์ของแม่ก็น้อยลง ใจหายเดือดร้อน พอเห็นลูกเหงา ป่วยหนักกว่าเก่า ทุกข์ของแม่ยิ่งทับซับซ้อนเหลือคณา เหมือนอย่าง ฟ้าทับหัวใจ แล้วก็ทรงพรรณนาถึงว่า ทรงเลี้ยงพระลอมาอย่างไร บอกว่า เลี้ยงมาอย่างชนิดที่เรียกว่า รักมากเลย

(เอาแต่เนื้อความที่แปล) เป็นเวลานานถึงสิบเดือนที่ทนทุกข์อุ้มท้อง ด้วยความรักอย่างหวงแหน ไม่ลืมตัวกระทำสิ่งใดอันเป็นที่กระทบลูกสักเล็กน้อย จนกระทั่งเจ้าจอมโลกทั้งสาม หมายถึงพระลอ คลอดออกมา เฝ้าถนอมอาบน้ำ และอุ้มเองเสมอด้วยการเอาใจใส่รักษา แม่ป้อนข้าวเองวันละสามครั้งเป็นนิจ ไม่เคยให้คนอื่นทำเลย จริยธรรมของความเป็นแม่รักลูกมาก เพราะกลัวจะผิดไป แม่แสนรักหวงแหนเสมอชีวิต ย่อมประคับประคองเอาใจใส่จนเจ้าเสวยเองได้ แม้แต่ของเสวยก็เลือกอย่างดีที่สุด การตกแต่งกับข้าวของเจ้าซึ่งเป็นของเสวยของเจ้าอยู่เป็นนิจ ไม่เคยลืมเลยแม้สักเล็กน้อย อาหารของลูกทั้งหมด แม่ตรวจตราดูอย่างถี่ถ้วน ทำด้วยฝีมือแม่เองด้วย ไม่วางใจสักนิดเดียวที่จะให้คนอื่นทำ

สุดใจของแม่แล้วที่จะห้ามเจ้า สอนก็ไม่ฟังคำสอนของแม่ จะไปถ่ายเดียว แม่หนักใจและเป็นห่วงเจ้าอย่างหนัก เกิดเป็นความทุกขอย่างใหญ่หลวง แม่อยู่ข้างก็จะเศร้าโศกร้อนรนไม่สะบายเลย จะไปหานางอยู่อย่างเดียว

ก็แปลว่า จูบแก้มจูบหน้าผากจูบผม จูบหมดเลยน่ะ ดวงหน้าซึ่งงามอย่างดวงใจ ที่ส่องแสงสว่างเป็นขวัญตาของพระราชา แสดงให้เห็นว่า คนที่งามเกินไปก็มีปัญหา เพราะว่ามีคนมาชอบและก็มาทำเสน่ห์ เพราะฉะนั้นแม่ก็ทุกข์หนัก เพราะว่าลูกนี่เอง

เมื่อพระลอไปแล้ว ก็มีหลักจริยธรรมบางข้อที่ต้องเอ่ยถึง คือ เรื่องเกี่ยวกับความกล้าหาญ เป็นตอนที่เห็นไดชัดเจนมาก ก็คือตอนที่ทุกพระองค์ยอมตาย เพราะพระเจ้าญาติซึ่งเป็นย่าของพระเพื่อนพระแพงส่งคนมาฆ่าพระลอ เพราะเห็นว่าพระลอได้เดินทางไปถึงเมืองสอง ก็เข้าไปอยู่ในห้องของพระเพื่อนพระแพงอย่างลึกลับ คือได้กันโดยที่ผู้ใหญ่ไม่รู้เรื่อง เสร็จแล้วเรื่องก็ลือไปไกล จนกระทั่งพระเจ้าย่ารู้ พระยาพระชัยพิษณุกร บิดาของพระเพื่อนพระแพงรู้ แต่ว่าพระองค์เป็นคนดี ก็บอกว่าไม่เป็นไร ถ้าเป็นอย่างนี้แล้วก็จะตกแต่งให้ แต่ว่า พระเจ้าย่าไม่ยอม ทรงส่งทหารมา คือมีข่าวบอกว่า พนักงานในวังมีการซุบซิบกันว่า ทำไมนะพระเพื่อนพระแพงจึงไม่ออกมาจากวัง พี่เลี้ยงก็ทำอะไรลับๆล่อ อาหารก็ไม่ออมาเสวย ไม่ออกมาเดินชมสวนอะไรเลย

(ความภาษาไทย) ลางคราวก็ไม่สะบายใจ ลางคราวก็หน้าตาชุ่มชื่น ลางคราวก็สำราญใจเล่นหัวเป็นปกติ ลางคราวก็เร้นพระองค์ไม่ให้ใครเห็น แสดงอาการพูดจาซุบซิบข้อลี้ลับอย่างมีชั้นเชิง แต่ว่านางพี่เลี้ยงเข้าข้างในได้ พวกพนักงานและกำนัลต่างสะกิดกันนินทาว่า บัดนี้ แปลกแท้ๆ แม่นั่งหัวของเราทั้งสองกับนางพี่เลี้ยงแสดงอาการแปลก ผู้คนต่างสงสัย มีอะไรลี้ลับถึงไม่ให้ใครเข้าไปในห้องของพระเพื่อนพระแพง มันต้องมีอะไรผิดปกติ

ความสำคัญที่ปิดเอาไว้ เปรียบประดุจดังควันไฟ ที่ปิดบังไว้ไม่อยู่ รั่วรอดออกมาจนคนเขารู้ คนหนึ่งเห็นก็สะกิดบอกคนหนึ่ง พนักงานฝ่ายในก็พูดกันเซ็งแซ่ เป็นความขายหูไม่อยากฟัง แล้วก็เป็นการขายปาก ฟังแล้วรู้สึกละอายใจต่อ คือในที่สุดก็แอบเห็น เรื่องเหล่านี้เป็นเรื่องที่ไม่อยากฟังไม่อยากเห็นเลย เราไม่เอาใจใส่ที่จะรู้ แต่ที่นี้ข่าวฟุ้งไปถึงพระราชบิดาของนางทั้งสอง เท้าวิษณุกรก็แอบมาดูลูกของท่าน โกรธเหมือนไฟฟ้าไหม้กอแฝก แต่พอเห็นพระลอมีรูปโฉมงดงาม ความงามของพระลอสามารถระงับดับไฟที่ไหม้ได้ ก็เลยรำพึงว่า ชะรอยจะตกแต่งขึ้นมาได้ อยู่ไกลแสนไกลแต่ใกล้ยิ่งกว่าใกล้

พระลอหล่อมาก ใครเห็นแล้วอยากดูต่อ เรารู้ว่าพระลออยู่ในเงื้อมมือเราร้อยเท่าไปไม่พ้นเป็นแน่ ได้คว้าเอามาไว้ในเงื้อมมือเรา เอาเป็นเขยแขกแก้ว คือเป็นคนแปลกหน้า และเป็นคนที่มาหาเราเอง เป็นคนมียศไม่รู้ที่สิ้นสุด ก็เลยตัดสินพระทัยว่าไม่แปลก ทรงใจกว้างมาก เพราะอยู่ดีๆ ก็ไปสืบได้ว่า พระลอเข้าไปได้พระเพื่อนพระแพงแล้ว พ่อของผู้หญิงแทนที่จะโกรธมาก แต่เห็นรูปลักษณ์ของพระลอแล้วโกรธไม่ลง ประกอบกับรู้ว่าเป็นใคร ก็เลยเต็มใจยอมรับ

เท้าวิษณุกรก็เข้าไปให้เห็นพระองค์ แล้วก็เข้าไปพูดกับสองพระนางกับพระลอ แล้วก็เลยอธิบายว่า นี่เป็นพ่อน่ะ พระลอก็เลยมาฝากเนื้อฝากตัว ข้าทิ้งสมบัติ มาแต่ตัวเพื่อมาเฝ้าบิดาผู้เป็นใหญ่ขอฝากตระกูลเดียวของข้าพระองค์ไว้ด้วย เอาไว้เป็นตระกูลเดียวกัน เท้าวิษณุกรได้ฟังก็มีพระทัยเบิกบาน เพราะนี่เป็นเมืองที่ถูกพ่อพระลอ เพราะฉะนั้นก็เลยรู้สึกว่า ดีนี่ ที่พระลอมา แล้วก็ฝากเนื้อฝากตัว จึงตรัสสั่งให้ทำพิธีวิวาห์เลย พอรับสั่งเสร็จก็กลับไปยังปราสาท ข่าวนี้รู้ไปถึงพระเจ้าย่า พระเจ้าย่าก็เลยพูดอ้อนวอนเท้าวิษณุกรว่า อ้า พระจ้าแผ่นดินผู้ยิ่งใหญ่ นั่นเป็นลูกไพรีใจร้ายที่ฆ่าพระราชบิดา ฆ่าพ่อเขยเลยนะ และยังแอบมาดูถูกสบประมาทลูกสาวเรา จะให้จับตัวไปฆ่าให้ได้ พระเจ้าไม่ยอม อย่าเอาไว้เลยข้าศึก เราจะให้จับตัวไป จะให้สับเป็นท่อน ๆ ให้แล่เนื้อทุกแผ่นให้หนำใจ ให้ตัดหัวแร่เนื้อเอาเกลือทา

เท้าวิษณุกรพยายามบอกพระเจ้าย่าว่า ไม่เป็นไร ได้กันแล้ว ก็ให้มันแล้วไป พระเจ้าต่างหากกลับไปถึงวังพระเจ้าย่า ก็เลยพูดข่มขู่ให้ทหารจับตัวไปฆ่าซะ เพราะฉะนั้นตอนตกกลางคืน ทหารก็เข้าล้อมตำหนักพระลอสามรอบ พอเจ้านายเห็นเหตุการณ์ก็เอาไปบอกนายแก้วนายขวัญ ก็ไม่รู้จะทำอย่างไร พระลอก็ยิ้มแย้มแจ่มใส นี่แสดงว่ากล้าหาญมาก เพราะรู้ว่าจะตายแล้ว

กลับแสดงท่าทางองอาจ มีอาการดังราชสีห์ รู้แล้วว่าวันนี้จะไปไม่รอดแน่ เพราะทหารมาเป็นกองร้อย ตัวนายแก้วนายขวัญก็แข่งกันอาสาขอตายก่อนพระองค์ ส่วนสองพระราชธิดาก็ก้มเศียรลงกราบที่เท้าพระลอ พระลอก็ปลอบสองนางว่า น้องทั้งสองอย่าตกใจไปเลย ไม่เป็นไรหรอก พลางตรัสบอกอย่างชื่นบาน แสดงความยิ้มหัวเล่นอย่างไม่สะทกสะท้าน ทั้งสองนางก็มีความชื่นชม แสดงน้ำใจถวายว่า น้องทั้งสองก็เป็นลูกกษัตริย์ตรี ถึงอย่างไรก็ไม่เอาใครเป็นคู่หรอก ไม่อยากอยู่ให้ใครดูถูก หากพระองค์เสด็จไปสู่สวรรค์ ข้าพระองค์ก็จะเสด็จไปกับพระองค์ พูดแล้วก็เปลื้องผ้าห่ม แล้วห่มเข้ากันให้กระชับ มีท่าทางฉะอ้อน คือสมัยก่อนเขาใส่เป็นกระโจมอก เป็นผ้าแถบ ให้กระชับเตรียมต่อสู้ แกว่งดาบแอบอยู่ข้างพระลอ ในทันใดนั้นนางโรยกับนางรื่นเกิดความยินดี เชื่อถ้อยคำที่พระธิดากล่าว จึงคิดว่า ถ้ากษัตริย์ทั้งสามองค์เสด็จสวรรค์ เราจะอยู่เป็นทาสใคร ใครจะถามเรา เราจะตายตามเจ้าของตัวไปอยู่เมืองฟ้า นางรื่นนางโรยก็คือเจ้านาย ขอตายเป็นการไว้ยศให้คนชมดีกว่า คิดแล้วก็เข้าไปกราบสามกษัตริย์ แล้วแปลงเพศเป็นผู้ชาย สวมเสื้อ ถือดาบ เรารู้เลยผู้ชายใส่เสื้อแบบผู้หญิง นางรื่นนั้นวิ่งเข้าไปอยู่ด้วย นายแก้วข้างขวา นางโรยไปอยู่ข้างนายขวัญฝ่ายซ้าย ทั้งสองไม่จากกันเลยแม้สักหนึ่งวินาที พระลอทรงเห็นเป็นอัศจรรย์ พระองค์เองก็มีนางเพื่อนนางแพงยืนแนบอยู่ทั้งซ้ายและขวา มีความปลื้มใจ กอดคอสองนางเข้ามาจูบแล้วกอดชมเชยกันไปมา ไม่ช้าผู้คนของย่าก็เข้ามากกระชากถึงตำหนัก นายแก้วก็เอาดาบฟาด นายขวัญก็เอาดาบแทงจนสุดแรง พวกคนที่โจมเข้ามาก็ล้มตาย ทำท่าจะหนี แต่ถูกหัวหน้าต้อนตีเข้ามา กระชากใหม่ เข้าคลุกคลี พระลอก็ฟันด้วยพระแสงดาบ ตายทับกันเกลื่อนกล่น หัวขาด แต่พวกคนก็ได้ดากันเข้าไปเป็นหน้ากระดานแห่กันเข้าไป ด้วยอาการรีบเร่ง บ้างก็เอาไม้ไล่ตี ส่วนสองพี่เลี้ยงของพระลอ ก็นำดาบฟันอย่างดุเดือด

ตอนตายนั้นบอกไว้อย่างชัดเจน เห็นภาพพจน์มาก (คำแปล) หลบไม่ให้ถูกลูกปืน หลีกไม่ให้ถูกของ ทหารยิงปืนซ้อนๆ กันมากมาย และต่างก็พุ่งหอกกันมาหนาแน่นทั้งซ้ายและขวา สองนางพี่เลี้ยงก็โดดฟันอย่างเชี่ยวชาญ หัวขาดกระเด็น พวกทหารก็ยิงธนูขึ้นไป ปักตัวนายแก้วล้มลงดิ้นยันๆ แล้วก็ถูกนายขวัญล้มซบลงตาย นางรื่นบุกเข้าฟันข้าศึก ส่วนนางโรยแดงด้วยปลายดาบจน ดาบปักติดตัวศัตรู ผู้ที่บุกรุกเข้ามาไม่รู้ว่าเป็นผู้หญิง เขาจึงยิงธนูถึงสองนัด นางโรยกับนางรื่นวิ่งมาสู่ศพผัวของตัว ครั้นถึงก็ทิ้งตัวลงทับ ตายด้วยกันทั้งสี่คน พระลอเห็นพี่เลี้ยงของพระองค์รู้สึกชื่นชมนัก น่ารักน้ำใจพวกเขา สองราชธิดาจึงหัวเราะขึ้นดังๆ แล้วกล่าวว่า เขาซิไม่กลัวความตาย ทำให้ข้าทั้งสองเป็นชาติกษัตริย์จะกลัวตาย ทิ้งความอายไว้ให้สูญสิ้นอย่างนั้นหรือ ถ้าหากว่าตายลงก็จะไม่ต้องพลัดพรากจากพระองค์

อันนี้ก็สะท้อนให้เห็นความกล้าหาญแล้วยังสะท้อนให้เห็นความเสียสละ จริยธรรมนายกับบ่าว บ่าวเสียสละชีวิตเพื่อนาย จริยธรรมของสามีภรรยา มันจะมีลักษณะจริยธรรมหลาย ๆ รูปแบบ

เดียวลองดูที่คุณปู่เขียนไว้ พระลอเป็นนิยายเรื่องประจำท้องถิ่นภาคเหนือ มีเค้าโคลงเรื่องเกิดขึ้นในแคว้นล้านนาระหว่าง พ.ศ. 1116 ถึง 1193 ท้องที่อันเป็นของพระลอเท่านั้นที่สอบสวนได้ความว่าอยู่ จ.แพร่ อันนี้ไม่ทราบเลยว่าจริงๆแล้ว มันมีจริงหรือไม่ อาจจะเป็นได้ก็ได้ เพราะเรื่องมันก็น่าเป็นไปได้ เราไม่ทราบแน่ชัดว่ามันจริงหรือไม่จริง มันก็เป็นไปได้ว่ามีเคล้าโคลงมาจากตำนานท้องถิ่น หรืออาจเป็นไปได้ว่า ไม่ได้เป็นความจริงเลย แต่ว่าพยายามนึกสถานที่ว่าตรงอยู่ไหนเพื่อให้เกิดความสมจริงว่า ก็มีได้สองแบบ เพราะว่าตอนแรกได้กล่าวไว้ว่า เรื่องเท้าแมนสรวง มีว่า มีพระราชาธิบดีผู้ห้าวหาญผู้หนึ่ง ทรงพระนามว่า เท้าแมนสรวง พระองค์มีอัครมเหสีโฉมงาม พระนามว่า พระนางบุญเหลือ ทรงมีสนมกำนัลต่างๆ แล้วเขาถึงที่ทางทิศตะวันออก ก็จะมีพระราชาธิบดีอีกองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่าเท้าพิมพิสาคร เป็นกษัตริย์ครองเมืองสอง แต่ก็ไม่ได้บอกว่าเมืองสองอยู่ไหน เพียงแต่บอกว่าอยู่ทางทิศตะวันออกของเมืองสรวง แล้วก็มีการสันนิษฐานว่า อำเภอแจ้ ก็อาจเป็นไปได้ เพราะฉะนั้นจะถามว่ามีความจริงเท่าไร คงลำบากน่ะ เพราะว่าเราไม่อาจทราบได้

พระลอก่อนออกจากเมืองนั้น มีมเหสีอยู่แล้ว ชื่อนางรัชนวดี แต่ว่า ไม่สามารถที่หยุดยั้งพระลอได้ ว่า เพราะพระองค์ถูกต้องมนต์เสนห์ เดี๋ยวลองดูนะ มีตอนหนึ่งบอกว่า นางรัชนวดี พระลอก่อนที่จะออกจากเมืองแมนสรวงก็ไปลานางรัชนวดี นางรัชนวดีเจ็บในอกเศร้า มีความทุกข์ น้ำตาไหลจนเนตรบวม และตรงนี้จริงๆ แล้วก็มีคนวิจารณ์เยอะ บอกว่าเป็นวรรณคดีศักดินา ตอนนั้นพระลอโดนโจมตีเยอะ เกิดขึ้นในสมัยอยุธยา เพราะว่า ในตอนไหว้ครูนั้น ในตอนแรกบอกไว้อย่างชัดเจนว่า เรื่องนี้คือสมัยอยุธยา ในตอนหนึ่งก็กล่าวถึงอยุธยาไว้อย่างชัดเจนว่า อโยธยา มหาดิลก ภพนพรัตน์ ราชธานี บุรีรมย์ อุดมยศยิ่งลาภ คำพูดเหล่านี้ต่อมากลายเป็นคำอธิบายของกรุงเทพฯด้วย เพราะราชการที่หนึ่ง สร้างกรุงเทพฯ มาก็จำลองอยุธยามาเกือบทุกอย่าง เพราะฉะนั้นส่วนที่เป็นอธิบายความหมายหรือเป็นชื่อเต็มของอยุธยาท่านก็เอามาเป็นชื่อกรุงเทพฯ ด้วย แต่ชัดเจนว่าสมัยอยุธยา จริงๆน่ะไม่ทราบว่ามหาราชองค์ใด หรืออาจจะไม่ใช่มหาราช จริงก็ได้อาจจะเป็นกษัตริย์องค์ใดองค์หนึ่งเสียดายที่ไม่มีใครจดบันทึกไว้เลยว่าเป็นองค์ใด แม้กระทั่งศรีปราชญ์ยังไม่แน่ใจเลยว่ามีตัวตนจริงหรือป่าว อาจจะเป็นนามแขวงก็ได้ของใครบางคน

ที่บอกว่า

ในทันใดนั้นนางโรมนางรื่นก็เกิดปีติ เชื่อในคำที่สองราชธิดากล่าว จึงคิดว่าถ้ากษัตริย์สามองค์เสด็จขึ้นสู่สวรรค์ เราจะอยู่เป็นข้าใคร ใครจะเกรงขามเรา คือ ถ้าเปลี่ยนนาย ตายตามไปดีกว่า อยู่เมืองฟ้า เป็นการไว้ยศให้คนชมดีกว่า คิดแล้วก็เลยตรงเข้าไปกราบสามกษัตริย์ แล้วก็เปลี่ยนเครื่องแต่งกายเป็นชายแล้วก็สู้จนตาย

ตอนจบ ก็คือเท้าวิชัยวิษณุกรก็เลยสั่งฆ่าพระเจ้าย่า ทั้งสามกษัตริย์ คือ พระลอ พระเพื่อนพระแพงยืนตาย งามเหลือเกินสมเป็นกษัตริย์นักรบ เท้าวิชัยวิษณุกร จึงทราบว่า สามกษัตรีถึงแก่กรรมแล้ว พระองค์ ก็ทำเหมือนกับไม่โกรธ ลักษณะว่านักโทษทั้งสามตายตามกันเป็นการหนำใจแล้ว แต่ว่าผู้ใดที่กล้าสามารถอาจมาฆ่า จงมาเอารางวัล คนใดที่กล้าอาจหาญเราบำนาญให้มากยิ่งขึ้น คือเราจะให้มีศักดิ์เป็นขุน แล้วให้เป็นหมื่นเป็นพัน พวกเหล่านั้นพากันเฝ้าโดยเร็วจนครบถ้วยไม่เหลือเลย เท้าวิชัยวิษณุกรให้เอาเชือกสวมคอ เอาเชือกสามเกลียวผูกมัดคอให้แน่น แล้วให้เอาหอกจิ้มขาจดชื่อไว้หมด แล้วจึงรับสั่งให้ฟันคนเหล่านั้น ราวกับฟันหยวกกล้วย เอาดาบฟันลงไปเต็มแรงจนเกลือกกลิ้งตายกันหมด ส่วนคนที่เป็นนายๆ พระองค์สั่งให้ต้มบ้าง ให้เอาไปเผาบ้าง แต่เฉพาะตัวย่านั้นหรอก รับสั่งให้แร่เนื้อ เพราะเหตุที่ไม่ใช่มารดาตัว ท่านจึงให้ฆ่าให้ตายลำบาก แล้วรากเอาศพไปทิ้งเสียสิ้น

การเอาศพไปทิ้งถือว่าเป็นการประจาน จึงเสด็จไปเข้า..จึงร้องไห้ไม่รู้แล้ว ออกพระวาจาว่า โอ! ลูกแก้วของพ่อ ก็คือลูกทั้งสองงามเหมือนกับแว่นฟ้า ทุกข์เท่าใดเห็นหน้าลูกแก้วพลอยหาย พ่อจะตายตามลูกแก้ว พ่อขืนอยู่ก็รู้สึกใจเจ็บไม่รู้แล้วจะอยู่ได้อย่างไร แต่ในที่สุดก็ไม่ได้ฆ่าตัวตาย และในที่สุดทั้งสองเมืองก็ตกลงที่จะเป็นมิตรกัน เพราะว่าเห็นแล้วมันเป็นความทุกข์ยากเหลือเกิน กษัตริย์ทีทรงพระเยาว์น่าทำนุบำรุงบ้านเมืองก็มาตายกันหมด เพราะฉะนั้นก็เลยตัดสินใจว่า น่าจะมีไมตรีกัน เพราะในเมืองก็มีพระนางบุญเหลือเหลืออยู่ พระลอก็สวรรคตไป ดังนั้นจึงบอกว่าควรที่จะเป็นไมตรีกัน ทั้งสองพระนครก็จัดงานเผาสามกษัตริย์ ลิลิตพระลอก็จบบริบูรณ์

สุดท้ายที่ได้กล่าวว่า

มีนักดนตรีบอกว่า มหาราชคือพระนารายณ์ แต่มีพวกหนึ่งค้านว่าไม่ใช่ ค้านว่าเป็นบรมไตรโลกนาถ แล้วก็ลิลิตพระลอจบเพียงนี้ มหาราชแต่งขึ้นเพื่อยกย่องยศพระลอว่า เป็นคนมีเกียติสูงคนหนึ่งโดยแท้ ส่วนพี่เลี้ยง สามารถเอาตัวตายก่อนเจ้าของตนนั้น ต้องเป็นการกระทำที่ดีที่สุดในโลกนี้ จบเสร็จอันนี้เป็นโคลงบทสุดท้าย บทที่ 294

พระเยาวราชทรงเขียนจบตรงนี้ หมายถึงพระยุพราชทรงเขียนอาจจะทรงบันทึกจากคำบอกเล่า ของมหาราชอาจเป็นกษัตริย์ที่เป็นพระราชบิดาของพระองค์ ที่กล่าวถึงความเก่งกล้าของพระลอ หาใครเปรียบมิได้ ใครฟังลิลิตพระลอแล้วก็ติดใจ ในเรื่องแรกรักผู้หญิงเป็นพิเศษของชายหนุ่มซึ่งมีน้ำใจเอิบด้วยความรักแท้

ที่เหลือเป็นการแถมของอาจารย์ ไม่แกะแล้ว- เป็นเรื่องถามความคิดเห็น

***