ครั้งที่ 11 (11-8-43)
โคลงโลกนิติ

โคลงโลกนิติเป็นสุภาษิตเก่าแก่ตั้งแต่สมัยโบราณมาแล้ว มาจากอินเดีย เดิมเป็นภาษาบาลีสันสกฤต เข้ามาในประเทศไทยประมาณสมัยกรุงศรีอยุธยา มีมาตั้งแต่ครั้งกรุงเก่านัยว่าอย่างนั้น ลักษณะการแต่งเป็นแบบนักปราชญ์เรื่องคาถา ซึ่งคาถาทุกบทเป็นสุภาษิตในตัว, เป็นการสั่งสอน ก็จะเป็นภาษาบาลีสันสกฤตที่มีอยู่ในคัมภีร์ต่าง ๆ เช่น คัมภีร์โลกนิติ คัมภีร์โลกนัย โคลงพระคัมภีร์พระธรรมบท เอาพระคัมภีร์เหล่านี้ดึงมาเป็นสุภาษิตทีละบท โดยเป็นคาถาอ้างไว้ และก็แปลโดยแต่งเป็นโคลงทุก ๆ บท

- ความหมายคือ ถ้าฟังแล้วให้ระลึกเอาไว้

- ข้อความเริ่มต้นก็เป็นคาถา อันนี้เป็นพระคาถาแล้วก็มาเป็นโคลงทุก ๆ คาถา

ในโคลงโลกนิตินี้มีหลายสำนวนของการแปลเป็นโคลง และผู้ที่เป็นผู้ที่รวบรวมและชำระก็คือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาเดชานุสรณ์ ซึ่งรัชกาลที่ 3 (พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว) ได้โปรดให้ชำระโคลงโลกนิติใหม่ สาเหตุก็คือจะนำโคลงโลกนิติจารึกบนแผ่นศิลาเอาไว้ในวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม เพราะเห็นว่าโคลงโลกนิตินี้มีความไพเราะและมีสุภาษิตสอนใจเหมาะแก่สาธารณชนชาวไทยได้พึงปฏิบัติ เพราะฉะนั้นส่วนใหญ่จะเป็นข้อจริยธรรมทั้งหมด ซึ่งมีมาก

สมเด็จกรมพระยาเดชานุสรณ์ท่านก็ทรงพระราชนิพนธ์เพิ่มเติมทั้งหมดเลย ท่านก็จะใส่สำนวนเก่าไว้ด้วย และท่านก็จะใส่สำนวนของท่าน (โคลงโลกนิตินี้หลายบทเราคงเคยได้ยิน เพราะฉะนั้นจะเห็นว่าโคลงโลกนิตินี้แพร่หลายมาก สมดั่งพระราชปณิธานของสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว)

 

แนวคิดทางจริยธรรมที่ปรากฏในโคลงโลกนิติ (ฉบับกรมศิลปากร)

1. จงเป็นคนอ่อนน้อมถ่อมตน

(หน้า 62)

- พอดีมันมีความหมายด้วย คล้าย ๆ กับว่าเป็น give and take ถ้าเราให้อะไรคนอื่น คนอื่นก็จะให้อะไรเราตอบแทน และเราก็ต้องรู้จักอ่อนน้อมถ่อมตน ไปลามาไหว้ เราให้ความรักกับใคร คนนั้นก็จะให้ความรักตอบแทน

(หน้า 123)

- เวลาจะไปบ้านใครเขา ถ้าเขาไม่ถามก็อย่าไปพูดอวดรู้ ไม่อวดอหังกา ไม่ยกตนข่มท่าน ไม่ถือว่าตัวเองเก่ง อันนี้คือให้อ่อนน้อมถ่อมตน

2. ให้มีความหนักแน่น ไม่หวั่นไหวต่อคำไม่ว่าจะสรรเสริญหรือนินทา

(หน้า 35)

3. ให้ใจสงบ ให้มีธรรมะอยู่ในใจอยู่ตลอดเวลา

(หน้า 148) ใจเร็วใจห้ามยาก ใจฉันท์

คาถาคือ

4. ไม่ควรจับผิดผู้อื่น (ทีโทษของตัวเองใหญ่เท่าภูผาไม่เอามาพูดบ้าง)

(หน้า 111)

5. ชนะใจตนเอง, ชนะอะไรได้ก็ไม่เท่าชนะใจตนเอง, เอาชนะใจตนเองให้ได้

(หน้า 74)

- สำนวนของสมเด็จกรมพระยาเดชานุสรณ์ นักเขียนชื่อ "สีฟ้า" ตอนที่แต่งเรื่อง "ผู้มีชัย" เอาไปเขียนไว้ ตัวพระเอกชนะใจตัวเอง และเสียสละความสุขส่วนตัว และเสียสละแม้กระทั่งผู้หญิงที่ตนรักให้แก่น้องชาย แต่ในที่สุดผู้หญิงคนนั้นก็กลับมา (เธียรท่านเยินยอแล้ ว่าผู้มีชัย) ชนะอะไรก็ชนะได้ แต่ชนะใจตนเองนี้เป็นที่สุดแล้ว

6. ลูกที่ดีต้องเชื่อฟังพ่อแม ่

(หน้า 99)

7. มีความซื่อสัตย์สุจริต

(หน้า 52)

- มีความซื่อสัตย์สุจริต ยอมเสียทรัพย์สินเพื่อให้รักษาเกียรติยศไว้ ยอมเสียชีวิตได้เพื่อรักษาความสัตย์, ความซื่อสัตย์สุจริตต้องคงไว้

(หน้า 132)

- รักษาธรรมะ ประพฤติตัวดีให้อยู่ในธรรมะ

9. ให้คบนักปราชญ์ ก็คือคนดีนั่นเอง อย่าคบคนเลวหรืออย่าคบคนโหด

(หน้า 223)

10. อย่าคบคนพาล

(หน้า 8)

(หน้า 15)

- อย่าคบคนพาล เพราะคนพาลจะนำแต่ความเดือดร้อนมาให้

11. เวลาคบคนอย่าดูแต่ภายนอก

(หน้า 7) รูปแร้งดูร่างร้าย รุงรัง

ภายนอกเพียงพึงชัง ชั่วช้า

- เวลาคบคนอย่าดูแต่ภายนอก อย่างนกกระยางมันขาวสวยแต่มันกินของเป็น ๆ ก็เหมือนกับคนไม่ดี ในขณะเดียวกันอีแร้งที่น่าเกลียด ศรีษะล้าน น่าเกลียดน่าชัง ไม่มีใครชอบ แต่มันเสพสัตว์ที่ตายแล้ว หรือกินซากสัตว์ที่ตายแล้ว จะเห็นได้ว่ามันไม่ทำบาปให้แก่ใคร ไม่ทำความเดือนร้อนให้แก่ใคร ก็เหมือนกับสาธุชนที่ประพฤติธรรมดี ไม่ฆ่าสัตว์ตัดชีวิต อันนี้ก็คือคบคนอย่าดูแต่ภายนอก แต่ต้องดูจิตใจที่แท้จริง

12. คบคนที่ควรคบ, รู้จักคบคนที่ควรคบ เป็นคนที่ควรรู้สมาคม

(หน้า 14)

- คบควนที่ควรคบ หมายถึงควรที่จะดูคน ดูโหงวเฮ้ง ควรรู้จักคนว่าคนไหนคนพาล คนไหนนักปราชญ์ แต่มันก็ดูยาก ต้องทดสอบแล้วทดสอบอีกว่าคนไหนที่เราควรคบหรือไม่ควรคบ บางทีอาจจะต้องเสียค่าโง่ไปบ้าง

13. อย่าคบคนให้สนิทไปทั้งหมด รู้จักคบคน

(หน้า 25)

- อย่าคบคนให้สนิทไปทั้งหมด ให้ดูราดเราก่อน อย่าให้ความสนิทสนมกับใครมากเป็นพิเศษต้องดู ทดสอบให้ดีเสียก่อนจึงคบ

14. ผู้เป็นนักปกครอง หรือผู้ถูกปกครองก็ดีต้องมีความรัก ความจริงใจซึ่งกันและกัน ช่วยเหลือกิจการของกันและกันอย่างเต็มที่

(หน้า 61)

- ผู้ปกครองก็ต้องรักลูกน้อง, มีความจริงใจต่อลูกน้อง ขณะเดียวกันลูกน้องก็ต้องมีความจริงใจต่อนาย มันเป็นปฏิสัมพันธ์ระหว่างผู้ปกครองกับผู้อยู่ใต้ปกครอง - ผู้เป็นนักปกครอง หรือผู้ถูกปกครองก็ดีต้องมีความรัก ความจริงใจซึ่งกันและกัน ช่วยเหลือกิจการของกันและกันอย่างเต็มที่ นายสั่งอะไรลูกน้องก็ควรจะทำ และลูกน้องก็ควรมีความจงรักภักดีต่อนาย และนายเองก็รักลูกน้องด้วย

15. จงเตือนตนด้วยตนเอง ทุกอย่างอยู่ที่ใจของเราเอง

(หน้า 12-13) ใจหวาดใจฟั่นฟื้น โฉงเฉง

ใจจักสอนใจเอง ยากไซร้

- จงเตือนตนด้วยตนเอง เพราะไม่มีใครจะมาเตือนใจเราเองได้ดีเท่าตัวเรา แต่ถ้าเราไม่เตือนตัวเอง เราก็เป็นคนที่ไม่ดีของสังคม เพราะเราเป็นผู้ใหญ่จึงไม่มีกล้ามาเตือน แต่ถ้าเราเป็นเด็กก็ว่าไปอีกอย่าง

16. อย่าโอ้อวดตนเองให้มากจนเกินไป ที่รู้น้อยว่ารู้มากนั้นไม่ควร

(หน้า 45)

- กบอยู่ในสระเล็ก ๆ ไม่เคยเห็นทะเลหรือมหาสมุทรก็บอกว่าน้ำในสระนี้มากเหลือเกิน หมายความว่าอย่าทำอะไรที่เป็นการโอ้อวดตัวเอง รู้น้อยว่ารู้มาก เราต้องศึกษาหาความรู้ให้มาก มีความถ่อมตนในความรู้ของตนเอง

17. ให้รู้จักประมาณตน

(หน้า 55)

- อย่าไปแข่งบุญแข่งวาสนา ให้รู้จักประมาณตน จะได้ไม่เกิดความทะเยอทะยานให้ทำอะไรที่มันเกินตัวนอกจากนี้ยังรวมไปถึงไม่ให้เราฟุ่มเฟือย การวางตน การแต่งตัวให้พอประมาณตน

(หน้า 120)

- นกน้อยทำรังแต่พอตัว นกน้อยเวลามันสร้างรังนั้นมันไม่มีปัญญาจะสร้างรังใหญ่ มันจึงเลือกทำรังเฉพาะที่จะอยู่กันสามีภรรยาได้ พอมีลูกแล้วค่อยขยับขยาย ก็เหมือนคนเวลาออกไปมีครอบครัวก็อย่าให้มันเกินตัว เพราะในตอนแรกต้องตั้งตัว ก็เป็นนกน้อยทำรังแต่พอตัวไปก่อน ต่อไปมีเงินมากพอแล้วค่อยขยายบ้านช่อง แต่ถามว่ามันเป็นประเด็นอย่างไร บางคนบอกว่ามันทำให้คนไทยไม่มีความกระตือรือร้น คิดว่าอย่าไปทำอะไรให้มันเกินหน้าเกินตา (ประเด็นนี้เถียงกันใหญ่เลยอ่ะ)

18. คิดให้ดีก่อนพูด

(หน้า 196)

- เป็นคนคิดแล้วจึงเจรจา คิดให้ดีก่อนพูด (อย่ามาลนหลับตา แต่ได้) ให้คิดให้ดีเสียก่อน ทำอะไรอย่างมีสติ คิดแล้วจึงทำ

19. อย่าประมาทในกิจการทั้งปวง มีความละเอียดในการทำงาน

(หน้า 197)

20. มีความมั่นคงในวาจา มีวาจาสัตย์ หรือมีสัจจะวาจา

(หน้า 23)

- คนดีหรือสาธุชนก็พูดในสิ่งที่ดี มีคำพูดที่เชื่อถือได้ แต่คนเลวเหมือนหัวเต่า ยาวบ้างสั้นบ้าง หดไปหดมาเชื่อได้บ้างไม่ได้บ้าง สรุปว่าเชื่อไม่ได้ ไม่มีความมั่นคงในวาจา ไม่มีวาจาสัตย์ หรือไม่มีสัจจะวาจา

21. อย่าไปถือสา โต้ตอบกับคนเลวหรือคนพาล

(หน้า 26)

- เห็นคนเลวให้ห่างไกล

22. ใช้อะไรให้ใช้ให้เหมาะ, ใช้คนให้ถูกงาน

(หน้า 128)

- ใช้อะไรให้ใช้ให้เหมาะ, ใช้คนให้ถูกงาน อย่างแมวอยู่บนเรือน หมาควรจะอยู่ใต้ถุนบ้าน

23. ประหยัดการใช้ทรัพย์ ให้ระมัดระวังการใช้ทรัพย์ อย่าประมาท ให้รู้จักประหยัดมัธยัสถ์

(หน้า 176)

(หน้า 124)

- อย่าประมาทในการทั้งปวง เงินทองเอาผูกชายพกไว้บ้าง เผื่อมีเหตุฉุกเฉินจะได้หยิบมาใช้ เข้ามาในบ้านให้มีข้าวเปลือกเผื่อฉุกเฉิน มีสงครามจะได้เอามาหุงกินก่อน แล้วค่อยไปหาภายหน้าต่อไป

24. รักษาเกียรติยศ ศักดิ์ศรีของตนเองประดุจดังจามรีรักขนหางของมัน

(หน้า 50)

- รักษาเกียรติยศ ศักดิ์ศรีของตนเองประดุจดังจามรีรักขนหางของมัน (จามรีรักหางของตนฉันใด คนก็ต้องรักศักดิ์ศรีของตนฉันนั้น)

25. จงผูกไมตรี จงมีไมตรีต่อผู้อื่น

(หน้า 71)

26. เอาชนะความโกรธด้วยเมตตา

(หน้า 72)

27. มีความพากเพียนใจการแสวงหาความรู้ เพราะความรู้จะอยู่กับเราไปนานเท่านาน

(หน้า 82)

(หน้า 83)

- ความเพียนมันเป็นยาขม แต่ความเกลียดคร้านเป็นเพื่อนสนิท เพราะมันทำได้ง่ายกว่า เพราะฉะนั้น ให้มีความเพียร เพราะถ้าเราประมาทเหมือนกับไต้ ชั่วร้ายฤาเห็น

28. ให้รู้จักประมาณตน, รู้จักฐานะตนเอง และให้มีความอุตสาหะพยายามในการหาทรัพย์สิน

(หน้า 120)

- ให้รู้จักประมาณตน, รู้จักฐานะตนเอง (เห็นท่านมีอย่าเคลิ้ม ใจตาม) แต่ในขณะเดียวกันให้มีความอุตสาหะพยายามในการหาทรัพย์สิน ถ้าจะเอาเยี่ยงอย่างเพื่อนบ้าน, ถ้าอยากจะมีอย่างที่เพื่อนบ้านมีก็อย่าท้อถอย ต้องขยันขันแข็งทำมาหากิน ไม่ใช่ว่าเห็นเพื่อนบ้านมีก็มีตามประเภทรสนิยมสูงรายได้ต่ำนั้นไม่ได แต่ต้องขวนขวายหาทรัพย์

29. ให้จดบันทึกไว้ว่าคนชั่วนั้นไม่รู้จักบุญคุณ อันนี้ก็เป็นสิ่งที่ไม่ควรทำ เพราะฉะนั้นจงมีความกตัญญู ระลึกบุญคุณคน

(หน้า 195)

- คนชั่วนั้นแม้เราจะดีด้วย อุตสาห์พยาบาลแต่พอสมประโยชน์แล้วก็ลืมเรา ไม่เห็นบุญคุณของเรา ให้จดบันทึกไว้ว่าคนชั่วนั้นไม่รู้จักบุญคุณ อันนี้ก็เป็นสิ่งที่ไม่ควรทำ เพราะฉะนั้นจงมีความกตัญญู ระลึกบุญคุณคน (อันนี้อาจารย์ไม่มั่นใจอ่ะนะ) - พระให้ทรรศนะว่า ให้เราชนะความชั่วด้วยความดี, เอาชนะคนไม่ดีด้วยความดีก็เป็นได้

30. สำเนียงส่อภาษา กิริยาส่อสกุล

(หน้า 167)

- เหมือนกับดอกบัว ที่น้ำบัวบอกความลึกหรือความตื้นของสระบัวได้ ฉันใดฉันนั้นมารยาทของคนก็บอกที่มาของคนได้เช่นกัน กริยาวาจาก็เช่นกันจะรู้ได้ต่อเมื่อ "บอกต่อยุทธ" คือได้คุยกัน

(หน้า 167)

- มารยาทหรือคำพูดจะโฉดหรือฉลาด สติปัญญาดีหรือไม่ดีก็บอกได้ถ้าไปพูดจากัน และดินจะดีหรือไม่ดีก็ดูที่หญ้าว่าจะข้นหรือไม่ขึ้น หญ้าจะเหี่ยวแห้งหรือไม่ หรือหญ้างอกงามดีก็แปลว่าดินดี ฉันใดก็ฉันนั้น

 

ประเด็นอภิปราย

อาจารย์ถามว่าข้อใดที่เห็นว่าจะเอามาปรับใช้กับสังคมปัจจุบันได้ หรือใช้ได้ทั้งหมด และข้อใดที่มีปัญหาบ้างกับการปฏิบัติในยุคปัจจุบัน เพราะไม่เข้ากับยุคสังคมโลกาภิวัตน์, ยุคคอมพิวเตอร์

- จักรพงษ์ ตอบว่า คบคนที่ควรคบ อาจารย์เลยเสริมว่า ให้ใช้สติปัญญาในการที่จะเลือกคบคน อย่าคบสนิทถ้ายังไม่แน่ใจ ก็ให้ทดสอบ อันนี้เป็นประเด็นที่ดีที่เราควรระลึกไว้

- ท่านภาสกรณ์ ตอบว่า อย่าจับผิดคนอื่น

- สารวัตร ตอบว่า ชนะใจตัวเอง อาจารย์เลยเสริมว่า ยากที่สุดเลย เช่นในเรื่องการเลิกสูบบุหรี่ เพราะฉะนั้นชนะใจตัวเองเป็นเรื่องใหญ่

- คุณโยธิน ตอบว่า มีความหนักแน่นอย่าหวั่นไหวต่อคำติฉินนินทา

อาจารย์ถามต่อไปว่าข้อไหนที่ล้าสมัยและทำลำบาก จะเห็นว่าไม่ค่อยพูดเรื่องสามีภรรยาเลย ที่มีคนบอกว่า

ไม่เห็นมีจริยธรรมตรงไหนเลยอ่ะ เกี่ยวกับความรักมากกว่าจริยธรรม จะว่าเมตตาก็ไม่ใช่ จะว่าความรักและความชังก็ไม่ใช่ อันนี้อาจารย์ไม่มั่นใจว่าเป็นจริยธรรม

(หน้า 63)

แล้วอันนี้เป็นจริยธรรมหรือไม่ ถ้าเป็นแล้วเป็นตรงไหน - เก่งแค่ไหนถ้าไม่มีคนยกย่องสรรเสริญก็ไม่มีความหมาย เช่นเดียวกันหัวแหวนถ้าไม่มีทองรองรับก็ไม่มีความหมาย เพราะเอาไปทำอะไรก็ไม่ได้ แต่อันนี้ก็ไม่เป็นจริยธรรมอยู่ดี จะเห็นว่าบางบทก็ไม่มีจริยธรรมอ่ะนะ

(หน้า 65)

อาจารย์ถามว่าเป็นจริยธรรมมั๊ย แล้วเป็นจริยธรรมข้อไหน - นักปราชญ์ควรมีจริยธรรมหรือเปล่า - นกกระเหว่าจะดีก็เพราะเสียงของมัน ผู้หญิงจะดีก็เพราะรักสามี นักปราชญ์จะดีก็เพราะมีความรู้ จะเห็นว่าไม่เป็นจริยธรรม แต่เป็นคุณสมบัติที่ควรมีตะหาก บางอย่างมันไม่เข้าข่ายอาจารย์ก็เลยไม่เลือกมา

ต่อไปเถียงกันเรื่องความรู้จักประมาณตน หรือความสันโดษ อันนี้เป็นประเด็นที่พูดกันมากในปัจจุบัน แล้วทำลำบากเหมือนกัน ด้วยเพราะเหตุที่ยุคนี้เป็นยุคที่มือใครยาวสาวได้สาวเอา ถามว่าในยุคแบบนี้เรื่อง "การประมาณตน" ยังใช้ได้หรือไม่ - สรุปได้มั๊ยว่าอันนี้ทำได้ยากมากในสังคมปัจจุบัน

 

ความรู้เพิ่มเติม

โคลงโลกนิติเป็นสุภาษิตเก่าแก่ มีมาตั้งแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี นักปราชญ์ในครั้งนั้นได้สรรหาคำสุภาษิตที่เป็นภาษาบาลีและสันสกฤตที่มีอยู่ในคัมภีร์ต่าง ๆ คือ คัมภีร์โลกนิติ คัมภีร์โลกนัย ตลอดจนคัมภีร์พระธรรมบท แล้วนำมาแปลเป็นภาษาไทย โดยแต่งเป็นคำประพันธ์ คำโคลงทุกคาถารวมเรียกว่าโคลงโลกนิติ เป็นสุภาษิตที่บรรพบุรุษของไทยนับถือ นำไปเล่าเรียน สั่งสอน และประพฤติปฏิบัติกันอย่างกว้างขวาง เป็นที่รู้จักกันดีในหมู่ประชาชนคนไทยทุกหมู่เหล่าทุกสถานะอาชีพต่อเนื่องกันมาช้านานจนถึงปัจจุบัน

เมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้า ฯ ทรงปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพนฯ เมื่อปี พ.ศ.๒๓๗๔ ทรงมีพระราชประสงค์จะให้จารึกโคลงโลกนิติลงในแผ่นศิลาในวัดพระเชตุพนฯ เป็นธรรมทาน จึงได้โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระบรมวงศ์เธอกรมพระยาเดชาดิศร รวบรวมโคลงโลกนิติของเก่ามาชำระแก้ไขใหม่ให้เรียบร้อยปราณีตและไพเราะ เพราะของเก่าที่คัดลอกต่อ ๆ กันมาปรากฎว่ามีถ้อยคำที่วิปลาสคลาดเคลื่อนไปมาก สุภาษิตที่ปรากฏในโคลงโลกนิติล้วนเป็นภาษิตที่นิยม นับถือกันว่าเป็นภาษิตที่เหมาะสมที่จะใช้เป็นหลักประพฤติปฏิบัติ และนำไปสั่งสอนกันต่อไป

***