Emotion นั้นมีลักษณะเป็นอย่างไร คำจำกัดความของ Emotion ตามที่ผู้นำเสนอได้เปิดดูในพจนานุกรมบอกว่า Emotion ก็คือความแปรปรวนของอารมณ์มีทั้งดี มีทั้งเลว โลภ โกรธ หลง เพราะฉะนั้นเราพอจำกัดความได้ว่า Emotion ก็คือความแปรปรวนของอารมณ์มีทั้งส่วนที่ดีและส่วนที่ไม่ดี ส่วนที่เลวก็มี ส่วนที่ดีก็มีอันนี้คือคำจำกัดความของคำว่า Emotion

Morality ความหมายคือ ศีลธรรม หรือจริยธรรม แต่ว่าทั้งสองอย่างนี้มีความเกี่ยวเนื่องกัน ที่เขายกมาว่า Emotion and Morality แสดงว่าทั้งสองนี้ต้องมีความเกี่ยวเนื่องกันอย่างแน่นอน สำหรับ Emotion and Morality นี้เป็นการเขียนของบุคคลสองคนคือ Mary Brabeck กับ Margaret Gorman เท่าที่ผู้นำเสนออ่านมานั้นเขายกทฤษฎีของผู้นำต่าง ๆ มามากมายเกี่ยวกับ Emotion และ Morality เพราะฉะนั้นจะขอแนะนำเกี่ยวกับ Emotion ก่อน Emotion ตามทฤษฎีที่กอร์แมนได้ยกทฤษฎีของนักทฤษฎีต่าง ๆ ที่นำมาสรุปเกี่ยวกับ Emotion ว่ามีความเป็นมาอย่างไร ตามความคิดเห็นของนักทฤษฎีต่าง ๆ อย่างเช่นในหน้าที่ 89 เป็นการแนะนำในหัวข้อย่อหน้าที่ 2 Introduction to the Psychology of Emotion เป็นการแนะนำ นำทฤษฎีต่าง ๆ มาให้เราได้รับฟังกัน

ทฤษฎีแรกคือบอกว่า Emotion คำจำกัดความของคำว่าอารมณ์หรือ Emotion ก็มีนักเขียนอย่างเช่น บลูชิพ อธิบายว่า Emotion นั้นมีลักษณะที่คล้ายกับสภาวะทางกายภาพ หรือทางชีวภาพ (อันนี้ให้ตีความเอาเขายกมาแค่นี้) และทอมคิม อธิบายว่า Emotion ไม่มีข้อสรุปอะไรที่แน่นอน คนอื่น ๆ ก็บอกว่าอารมณ์ทำหน้าที่เป็นแรงขับ ก็คือขับให้แสดงพฤติกรรมทางจริยธรรมออกมา และช่วยให้แสดงหน้าที่บทบาททางสังคม เพราะฉะนั้นเราบอกว่าอารมณ์นั้นก็คือสิ่งที่ช่วยเป็นแรงขับเพื่อให้เราแสดงพฤติกรรมทางสังคมออกมาในทางทีดีหรือทางที่เลว

ทีนี้มีคำถามที่นักทฤษฎีถกเถียงกันในเรื่องที่ว่า อารมณ์นั้นมีติดตัวมาตั้งแต่เกิดหรือได้จากการเรียนรู้กันแน่ แต่เขาจะเถียงกันอย่างไรผู้นำเสนอไม่รู้แต่เขายอกมาแค่นี้ เขาให้เราคิดต่อว่าอารมณ์นั้นมีติดตัวมาแต่เกิดหรือว่าได้มาจากการเรียนรู้กันแน่ ประเด็นตรงนี้ก็น่าคิดเนอะ อันนี้เป็นทฤษฎีที่กอร์แมนยกมาให้ดูคร่าว ๆ ว่าแต่ละคนนั้นก็มีความเห็นที่แตกต่างกัน

กอร์แมนอธิบายว่า อารมณ์ ตัวกำหนดที่มีอิทธิพลต่อคนเรานั้นมีอยู่ 3 ประเภท เป็นสิ่งที่ทำให้เราแสดงพฤติกรรมออกมาทางด้านร่างกาย, ทางด้านจริยธรรม 3 ประการนั้นคือ (หน้า 90…ย่อหน้าแรก) คือสิ่งที่อิทธิพลต่อร่างกายของเรา ทำให้คนนั้นแสดงพฤติกรรมออกมา มีอยู่ 3 ประการด้วยกัน

ประการที่ 1 Psychological Aroundson คือตัวกระตุ้นทางกายภาพ หมายความว่าในร่างกายของเรามีตัวกระตุ้นทางกายภาพ ทำให้เราแสดงพฤติกรรมนั้นออกมา อย่างเช่น ร่างกายของเรานั้นเกิดความร้อน ขึ้นมาทางกายภาพเราจึงเปิดแอร์ หรือเกิดความร้อนขึ้นมาต้องการน้ำ จึงแสดงออกมาถึงอาการแสดงอาการหิวกระหาย ถ้าเราเจ็บท้องก็แสดงอาการหน้าบูดหน้าเบี้ยว ถ้าเราหนาวก็แสดงอาการว่าหนาว นี่คือสิ่งแวดล้อมทางกายภาพประการที่ 1 ที่มีอิทธิพลต่อคนเรา เป็นตัวกระตุ้น

ประการที่ 2 Cognition คือการรับรู้ความคิด อันนี้เป็นความคิดที่คนเรามีอยู่ ความคิดของเราสั่งสมขึ้นมา และเกิดความคิดขึ้นมาเป็นตัวกระตุ้น อย่างเช่น เราเกิดความคิดขึ้นมาว่าวิชานี้เป็นวิชาที่แปลยาก แปลแล้วก็ยังต้องตีความอีก ยังไม่แน่ใจว่าจะถูกหรือผิด เพราะฉะนั้นเกิดความคิด เมื่อเกิดความคิดขึ้นมาแล้ว เกิดการรับรู้ว่าเราจะทำอย่างไรดี ก็หาวิธีการก็ต้องไปสอบถามอาจารย์ ให้รับรู้ว่าเป็นอย่างไร เมื่อรับรู้แล้วก็เกิดการแสดงพฤติกรรมขึ้นมา เมื่อเรารับรู้แล้วก็แสดงพฤติกรรมทางกายออกมา เช่น เรารู้ว่าวันที่ 22 นี้เราจะไปจังหวัดกาญจน์ เราแสดงพฤติกรรมโดยการคุยกับเพื่อนว่าจะไปไหมน้อ ก็แสดงพฤติกรรมออกมาทางร่างกายพูดคุยทางกายและวาจาและแสดงออกมา อันนี้เรารู้ รู้แล้วแสดงออกมาเป็นการรับรู้

ประการที่ 3 Environmental Cues คือสิ่งกระตุ้นทางสิ่งแวดล้อม อย่างในห้องนี้ก็มีสิ่งแวดล้อม หรือสิ่งแวดล้อมในห้องก็คือในห้องนี้มีผู้นำเสนอ หลวงพี่ ผู้หญิง ผู้ชาย อันนี้คือแรงกระตุ้นสิ่งแวดล้อม ถ้าเราไปอยู่กับพระเราก็ต้องแสดงอาการสำรวม ถ้าเราอยู่กับผู้หญิงก็ต้องแสดงอาการอีกอย่างหนึ่งคือแสดงความเป็นสภาพบุรุษ อันนี้คือการแสดงอาการอกมาอยู่กับสิ่งแวดล้อม หรือถ้าหนาวก็ใส่เสื้อ หรือถ้าร้อนก็ถอดเสื้อออก อันนี้คือสิ่งกระตุ้นทางสิ่งแวดล้อมทำให้แสดงพฤติกรรมขึ้นมา

ทั้ง 3 ประการนี้คือสิ่งที่มีอิทธิพลต่อคนเรา ทำให้เรานั้นแสดงพฤติกรรมทางกายและวาจาออกมา 3 ประการสำคัญนี้คือสิ่งที่กอร์แมนยกให้เราได้ทราบถึงสิ่งที่มีความสำคัญต่อการแสดงพฤติกรรมของคนเรามาก

ต่อไปสิ่งที่จะนำเสนอนั้นเกี่ยวกับ Emotion and Morality ในบทนี้จะพูดถึง Emotion เป็นส่วนมากเมื่อกี๋เป็นการแนะนำว่า Emotion มีคำจำกัดความว่าอย่างไรและนักทฤษฎีแต่ละคนนั้นได้เสนอทฤษฎีของตนว่าอย่างไร อันนี้คือลักษณะของ Emotion 3 ประการ ต่อไปให้ดูหน้า 93 จะพูดถึงลักษณะของ Emotion ทั้ง 4 ประการ แต่ไม่มีเพียงเท่านี้ ที่เขายกมาถือว่าเป็นสิ่งที่มีความสำคัญต่อการแสดงออกทางพฤติกรรมทางจริยธรรม มีอยู่ 4 ประการคือ

ประการที่ 1 จะนำเสนอเกี่ยวกับ anxiety and fear ความกังวลใจและความกลัว

ความกระวนกระวายใจตามมุมมองของหลักทฤษฎี (หน้า 93) มุมมองของนักทฤษฎีบอกว่า ความกลัวหรือว่ากระวนกระวายใจนี้ถูกวิพากษ์วิจารณ์ว่าเป็นปฏิกริยาทางอารมณ์ที่ผ่านการเรียนรู้ หมายความว่าความกระวนกระวายใจนี้ถ้าจะพูดไปอีกอย่างหนึ่งก็คือ มีความเกี่ยวเนื่องกันกับความกระวนกระวายใจและความกลัว เมื่อเกิดความกลัวและก็จะเกิดความกระวนกระวายใจขึ้นมา เช่นเรากลัวว่าเราจะรายงานเรื่องนี้ไม่ได้ เราก็เกิดความกลัวและเกิดความกระวนกระวายใจขึ้นมา และก็พยายามที่จะศึกษา อันนี้เป็นมุมมองตามหลักทฤษฎี

ทีนี้ตามทรรศนะหรือตามทัศนะคติของจิตวิเคราะห์ของฟรอยด์ เชื่อว่าความกระวนกระวายใจช่วยเป็นสัญชาตญาณคอยเตือนให้ระบบทางกายภาพได้รับรู้ถึงสิ่งอันตรายที่กำลังจะมาถึง ฟรอยด์มีความเห็นว่าถ้าความกระวนกระวานใจนี้เป็นสิ่งที่ดี เช่น เรามีความกระวนกระวายใจว่าวันนี้จะกลับรถเมล์ไม่ทัน เพราะฉะนั้นเราต้องรีบไป หรือจะมาโรงเรียนไม่ทันเราจึงต้องรีบมา อันนี้คือความกระวนกระวายใจในทางที่ดี ถ้าเป็นความกระวนกระวายใจในสิ่งที่ไม่ดี ฟรอยด์ยกตัวอย่างว่า ระหว่างคนที่เป็นโรคจิตกับคนที่เป็นปกติธรรมดาอย่างเรา ๆ มีความกระวนกระวายใจในสิ่งที่เป็นจริง, สิ่งที่จะเกิดขึ้นจริง, มีความกลัวต่ออันตรายจริง ๆ แต่ว่าคนที่เป็นโรคจิต มีความกระวนกระวายใจต่อสิ่งที่ไม่เป็นจริง ก็คือมีความเพ้อฝัน คิดว่าเขาจะมาฆ่า นั่นคือสิ่งที่ไม่เป็นจริงที่เขายกตัวอย่างให้เราดูหน้า 93 Behavior View นี่คือมุมมองจากพฤติกรรม

พฤติกรรม คือการแสดงออก นักทฤษฎีหลายคนได้ยกตัวอย่าง เช่น คอทเติ้นได้แยกแยะระหว่างความกลัวกับความกระวนกระวายใจ คือทรรศนะพฤติกรรมแห่งความกังวลใจก็ได้มีแนวโน้มที่จะพิจารณาว่า ความกระวนกระวายใจกับความกลัวมีลักษณะที่คล้ายกัน เพราะฉะนั้น ความกระวนกระวายใจกับความกลัวนี้ไปด้วยกัน เมื่อมีความกระวนกระวายใจก็มีความกลัว เพราะฉะนั้นเมื่อมีความกระวนกระวายใจความกลัวนั้นก็แสดงพฤติกรรมออกมา อันนี้คือมองในทรรศนะเกี่ยวกับพฤติกรรม

ประการสุดท้าย คือ ……………….. (หน้าที่ 95) แปลง่าย ๆ ก็คือการเอาใจเขามาใส่ใจเรา นั่นก็คือว่าเวลาที่เราเห็นคนอื่นมีความทุกข์เราก็มีความทุกข์ด้วย มีความกระวนกระวายใจไปด้วย เวลาเขามีความสุขเราก็มีความสุขไปด้วย อันนี้ก็คือความหมายของ ………………..

ตรงนี้ขอสรุปว่า Emotion กับ Morality มีความสัมพันธ์กันอย่างไร ---> Emotion นั้นเป็นตัวกระตุ้นภายในที่จะให้แสดงพฤติกรรมทางจริยธรรมออกมาทางภายนอก เพราะฉะนั้น Emotion กับ Morality จึงมีความสัมพันธ์

Emotion and Morality ซึ่งก็เป็นเรื่องเกี่ยวกับอารมณ์ความรู้สึกทั้งนั้น ในวันนี้ก็จะได้รับทราบเกี่ยวกับความแปรปรวนทางสภาวะจิตใจ แต่ตอนนี้จะพูดถึงนั้นมี 4 หัวข้อคือ

 

หัวข้อที่ 1. ความละอาย, ความรู้สึกผิด (shame & guilt)

ความละอายนี้มีผลต่อเนื่องมาจากอารมณ์ความรู้สึก ปกติความละอายนี้เราท่านทั้งหลายก็คงจะมีกันทุกคน ปัญหาอยู่ที่ว่าความละอายนี้เกิดขึ้นกับเราตอนไหน คือมีมาตั้งแต่กำเนิดหรือเปล่าความละอายนี้ ความละอายและความรู้สึกผิดนี้มีความสัมพันธ์กัน สำหรับความละอายตามทฤษฎีของอิริคสันได้แบ่งระยะ, วัยของคนไว้ 8 ช่วงที่จะแสดงให้เห็นว่าคนเรานั้นเกิดความละอายขึ้นช่วงไหนหรือตอนไหน ในช่วงแรก ตามระยะพัฒนาการทางจิตสังคมของอิริคสันแบ่งเป็น 8 ช่วง คือ

ช่วงแรก คือวัยทารก ขวบปีแรกคือช่วงนี้จะไม่มีผลอะไรในด้านความรู้สึกละอาย เนื่องจากเป็นช่วงที่ยังเด็กอยู่มาก เป็นวัยเตาะแตะที่ติดพ่อติดแม่อยู่ ความละอายของการพัฒนาทางด้านจิตจึงยังไม่เกิดขึ้น คือยังไร้เดียงสา หรือยังไม่รู้เดียงสาอยู่

ช่วงที่สอง เป็นช่วงที่สำคัญสำหรับวัยที่จะเกิดความเปลี่ยนแปลงทางด้านความละอาย คือวัยขวบที่สอง มีอายุตั้งแต่ 1-2 ปี คือเป็นระยะของการพัฒนาความสามารถ ควบคุมตนเอง หรือเกิดความละอาย และไม่แน่ใจว่าสิ่งที่ตนเองกระทำอยู่นั้นจะเป็นความละอายหรือไม่ เด็กในวัยนี้เป็นวัยที่สามารถเดิน, พูดได้สำรวจสิ่งแวดล้อม เริ่มการฝึกหัด ควบคุมร่างกาย การกิน การนอน ขับถ่าย ช่วงนี้ถ้าหากว่าผู้ปกครองเข้มงวดเกินไป อย่างเช่นว่า เด็กอาจจะซนหรือว่าทำของตกแตกถ้าหากพ่อแม่ไปบีบคั้น หรือพยายามที่จะกีดกั้นไม่ให้เด็กได้แสดงออก เด็กจะเกิดความไม่แน่ใจ และเกิดความรู้สึกผิดได้ ในช่วงนี้เองจึงเป็นช่วงเริ่มต้นที่เด็กจะเกิดความละอายขึ้น และส่งผลให้เกิดความรู้สึกที่ผิด ในช่วงนี้ผู้นำเสนอมีความเห็นว่าเป็นช่วงที่เด็กเกิดความรู้สึกในการละอายที่อาจจะไม่มีเหตุผล ถ้าเปรียบเทียบกับทฤษฎีจิตวิเคราะห์ของฟรอยด์ ซึ่งฟรอยด์นั้นได้แบ่งทฤษฎีออกเป็น 3 ระดับ กล่าวคือโครงสร้างของจิตนั้นมี 3 ระดับ คือ ID ในช่วงนี้เด็กก็จะมีอารมณ์ความเปลี่ยนแปลงที่ไม่มีเหตุผล อาจจะทำ จะคิดนั้นไม่ได้อยู่บนพื้นฐานของเหตุผล ก็แล้วแต่จะกำหนด

ในช่วงวัยเด็กเล็กอิริคสันได้กำหนดเป็น 8 ช่วง แต่ผู้นำเสนอจะพูดแค่ 2 ช่วงเท่านั้นคือช่วงที่ 2 กับ 3 เนื่องจากว่าเป็นช่วงที่อิริคสันได้พูดถึงเกี่ยวกับพัฒนาการความรู้สึกทางด้านความละอายในจุดสองจุดนี้

ช่วงที่สาม เป็นวัยเด็กเล็กอายุตั้งแต่ 2-5 ปี คือระยะของการพัฒนาความคิดริเริ่มรือความรู้สึกผิดซึ่งก็ต่อเนื่องมาจากวัย 1-2 ขวบนี้เอง แต่วัยนี้จะมีความตั้งใจในการทำสิ่งต่าง ๆ และแสดงออกถึงความต้องการที่จะมีบทบาทในฐานะสมาชิกคนหนึ่งในครอบครัว คนเลี้ยงดู ได้แก่บิดามารดา ตลอดจนสมาชิกอื่น ๆ ในครอบครัว ถ้าการควบคุมดูแลในวัยดังกล่าวนี้เป็นในลักษณะของการปกป้องคุ้มครอง และประคับประคองเด็ก เด็กก็จะเกิดความภาคภูมิใจ หรือ self as thing และสนใจที่จะแสดงออกซึ่งความคิดริเริ่มต่อไปกับบุคคลรอบตัวเขา ถ้าหากว่าการห้ามปรามนั้นเข้มงวดจนเกินไปและปราศจากเหตุผล จะคล้ายกับวัยช่วง 1-2 ปี ก็จะเป็นเหตุให้เด็กนั้นเกิดความรู้สึกผิด คือเกิดความกดดันว่าสิ่งที่เขาได้แสดงออกนั้นเป็นสิ่งที่ผิดหรือเปล่า จนทำให้เด็กนั้นเกิดความไม่แน่ใจและเกิดความละอายใจ ในช่วงนี้จึงเป็นช่วงที่ทำให้เด็กนั้นเกิดความรู้สึกที่ลังเล ไม่กล้าที่จะแสดงออกเท่าที่ควร

นี่ก็เป็นช่วงระยะที่ปรากฏตามหลักทฤษฎีเกี่ยวกับคำอธิบายของความละอายและความรู้สึก หรือ theoretical Perspective : definition of Shame and Guilt. ซึ่งระยะดังกล่าวนี้ก็เป็นช่วงระยะเวลาที่สำคัญ ก็มีข้อโต้แย้งจากนักทฤษฎีทั้งหลายที่มีความเห็นไม่ลงรอยกันเกี่ยวกับความละอายและความรู้สึก บอกว่า ช่วงอายุของคนที่เกิดความรู้สึกละอายนั้นควรจะเริ่มตอนไหน สำหรับความเห็นของผู้นำเสนอนั้น ความรู้สึกละอายนั้นถ้าเป็นความรู้สึกละอายที่เกิดจากเหตุผล หมายความว่า ถ้าเรารู้สึกอะไรแล้วเกิดตั้งอยู่บนพื้นฐานของเหตุผล อย่างเช่นว่า พระก่อนที่จะมาเรียนหนังสือที่มหิดลบางท่านก็เอาความเป็นพระไว้ที่วัดครึ่งหนึ่ง และพยายามจะปรับตัวเข้ากับบรรยากาศอีกครึ่งหนึ่งเพื่อไม่ให้ถูกมองว่าพระมาเรียนแล้วเคร่งไม่ยอมพูดจากับโยม แต่ในส่วนหนึ่งก็เกิดความรู้สึกละอายว่าเราถ้าเรามาเรียนแล้วไม่สมกับเป็นสมณะ คือละเลยเกินไปไม่อยู่กับร่องรอย บางท่านอาจจะคิดอย่างนี้แต่บางท่านก็อาจจะไม่คิด นี่คือจุดหนึ่งที่บอกว่าความละอายนั้นขึ้นอยู่กับระยะของอายุเหมือนกัน

ในช่วงระยะวัยรุ่นจะเริ่มตั้งแต่ 13-20 ปี ในช่วงนี้ความรู้สึกถ้าเปรียบกับทฤษฎีจิตวิเคราะห์ ก็จะอยู่ในโครงสร้างส่วนของ EGO เป็นช่วงที่สามารถรู้จักควบคุมจิตใจของตนเองให้อยู่ในขอบข่าย แต่บางคนก็เอาตัวเองไม่อยู่ ก็อาจจะแสดงกริยาอาการไม่เหมาะกับเพศตรงข้ามหรือกับเพื่อนฝูง ในช่วงระยะนี้จึงเป็นช่วงที่เกิดความละอายในช่วงเริ่มต้นที่เป็นเรื่องเป็นราวที่สุดในช่วงวัยรุ่น

สำหรับในช่วงอย่างเราทั้งหลายนั้นน่าจะอยู่ในช่วงที่เข้าสู่เลยวันรุ่นเล็กน้อย ความคิดความอายในเรื่องความละอายหรือความรู้สึกผิดนั้น ถ้าจะเปรียบกับทฤษฎีจิตวิเคราะห์ของฟรอยด์ก็จะอยู่ในส่วนของ SUPEREGO คือมีความรู้สึกผิดชั่วดี ช่วงนี้เป็นช่วงที่น่าจะพูดได้เต็มปากว่าเกิดความละอายทั้งด้านความรู้สึกที่สมเหตุสมผลที่สุด อย่างที่บอกไปว่าเพื่อนนักศึกษาหญิง หรือพระก็ดี ก่อนที่จะมาเรียนที่นี่ก็อาจจะมีความรู้สึกว่าจะวางตัวอย่างไรเวลาคุยกับฝ่ายตรงข้าม จะคุยกับอาจารย์อย่างไร จะแสดงความเป็นพระออกมากมายแค่ไหน หรือเราจะเอาความเป็นพระป่ามาเรียนหนังสือก็ไม่ได้ เพราะก่อนที่เราจะลงชื่อสมัครสอบนั้นเราต้องทำใจตั้งแต่ต้นแล้วว่าเราอาจจะเจอภาพเหตุการณ์ไม่คาดฝัน หรืออารมณ์ความรู้สึกต่าง ๆ คือจะต้องเตรียมตัวเตรียมใจรับกับสภาพแวดล้อม, หรืออารมณ์ต่าง ๆ ที่มากระทบกระทั่ง ความรู้สึกละอายนั้นเป็นสิ่งที่จะต้องมีอยู่ตลอดเวลา เมื่อเราเกิดความรู้สึกกลัว และความรู้สึกกลัวนี้ทำให้เราเกิดความรู้สึกละอาย ละอายว่าถ้าหากว่าทำไม่ดี นำเสนอไม่ดีก็จะเกิดความรู้สึกผิด ความรู้สึกละอายกับความรู้สึกผิดนั้นมีความประสานเกี่ยวเนื่องกันมาก เหมือนกับในหัวข้อที่ 3 เรื่องพัฒนาการของความละอายหรือการเปลี่ยนแปลงของความละอายนี้ ได้อธิบายว่าพัฒนาการของความละอายถูกประสานอย่างแนบสนิทกับพัฒนาการทางด้านความรับรู้ เกี่ยวกับความรู้สึก, อารมณ์ผิดชั่วดี ดังนั้น ในส่วนนี้จึงเป็นส่วนที่มีเกี่ยวเนื่องกัน

ความเห็นทางด้านจิตวิเคราะห์ : ขอยกตัวอย่างทฤษฎีของซิกมันต์ ฟรอยด์ ซึ่งเป็นทฤษฎีที่ชาวโลกยอมรับว่าท่านได้แบ่งโครงสร้างของจิตนั้นออกเป็น ID, EGO, SUPEREGO

- สำหรับในส่วนของ ID มีความเกี่ยวข้องกับช่วงระยะเวลาอายุขวบแรก (ในขวบปีแรก คือ 1 ปี) คือระยะของการสร้างความไว้วางใจและไม่ไว้วางใจ เป็นช่วงที่ไม่เกี่ยวกับความรู้สึกทางด้านความละอายใด ๆ เลย แต่ในช่วงวัยขวบปีที่ 2 และที่ 3 นั้นเป็นช่วงระยะเวลาที่สำคัญ ถ้าหากเอาทฤษฎีจิตวิเคราะห์มาจับช่วงวัยเวลาดังกล่าวเช่นช่วงอายุ 1-5 ปี ที่อิริคสันได้แบ่งไว้นั้นเป็นช่วงอายุที่เด็กจะเกิดความละอายนั้น ถ้าหากเอาทฤษฎีของจิตวิเคราะห์ของฟรอยด์มาจับ เด็กในช่วงวัยนี้ก็คืออยู่ในช่วงของ ID ที่มีความคิด ที่ยังไม่มีเหตุผลการรับรู้ การจำ การสื่อทางภาษา และการแสดงออกทางกริยาท่าทางต่าง ๆ นั้น คือยังไม่มีเหตุผล

- แต่สำหรับช่วงวัยที่เรียกว่า EGO อยู่ในช่วงของอายุตั้งแต่ 6-ปฐมวัย (33 ปี) เป็นช่วงที่ความคิดหรือการแสดงออกต่าง ๆ จะมีเหตุผล และรู้จักควบคุมตนเองนั้นน่าจะอยู่ในส่วนของ EGO

- ในส่วนที่ 3 นี้เป็นส่วนที่อยู่ในวัยผู้ใหญ่ ตั้งแต่วัย 34 ปีขึ้นไปจนถึง 100 ปี เป็นช่วงที่การแสดงออกทางด้านกริยาอาการ คำพูด ความคิด ในด้านต่าง ๆ ก็จะรู้จักยับยั้งชั่งใจคือมีเหตุผลในการที่จะคิดหรือพูด เป็นช่วงที่มีความรู้สึกรับผิดชอบเต็มที่ ความจริงก็คือขึ้นอยู่กับสติปัญญาของแต่ละคนด้วย บางคนอายุไม่ถึง 20 ปี แต่มีความคิดที่มีเหตุผล

สรุปประเด็นเรื่องความละอายและความรู้สึกผิด : ความละอาย ความรู้สึกผิดนี้จะเกิดขึ้นถ้าพูดตามทฤษฎีของอิริคสันจะเกิดขึ้นในช่วงอายุตั้งแต่ 1-5 ปี เป็นช่วงที่เริ่มต้นรู้สึกของความละอายหรือความรู้สึกผิด แค่ถ้าพูดตามทรรศนะของผู้นำเสนอแล้ว ความรู้สึกละอาย, ความรู้สึกผิดนี้จะเกิดขึ้นกับคนที่มีการศึกษาที่จะเรียนรู้ เข้าใจพฤติกรรมกับคนรอบข้างต่าง ๆ อย่างเช่น ในวัยเด็กเป็นวัยที่จะต้องไปเรียนหนังสือก็ได้ศึกษาพฤติกรรมของเพื่อน ๆ เห็นเพื่อน ๆ มีจุดเด่นหรือมีอะไรที่ดีกว่าตน เด็กที่มีปมด้อยกว่าก็อาจจะมีความรู้สึกละอายหรือความรู้สึกผิดว่าตนเองมีความไม่มั่นใจหรือไม่เป็นตัวของตัวเอง สรุปแล้วก็คือ เป็นช่วงของวัยที่จะเกิดความรู้สึกที่ถ้าเปรียบกับทฤษฎีจิตวิเคราะห์ของฟรอยด์ก็เป็นช่วง ID คือไม่มีเหตุผล แต่ในช่วงของวัยที่มีความรู้สึกละอายหรือมีเหตุผลก็จะอยู่ในช่วงของ EGO ต่อเนื่องด้วย SUPEREGO คือความรู้สึกละอายในส่วนของ EGO นี้จะเป็นส่วนที่รู้จักยับยั้งชั่งใจ คือสามารถควบคุมตนเองได้ในระดับหนึ่ง แต่ยังไม่สามารถแยกแยะผิดชอบชั่วดีได้ชัดเจน ได้มีเหตุผลเป็นเรื่องเป็นราวเป็นรูปธรรมชัดเจนยิ่งขึ้น สำหรับในส่วนของวัยที่อยู่ใน SUPEREGO เป็นช่วงของวัยที่คนเรียกตนเองว่าเป็นปัญญาชน ในช่วงวัยนี้จะเป็นช่วงที่จะทำอะไรก็ตามจะคิด พูด เกี่ยวกับกริยาอาการแสดงออกมาจะต้องส่วนมากเป็นช่วงที่รู้จักแยกแยะผิดชอบชั่วดีอย่างมีเหตุผล เมื่อกี๋แยกแยะผิดชอบชั่วดีได้เหมือนกันแต่อยู่ในช่วงต่อจาก EGO แต่คล้าย ๆ กัน แต่เป็นช่วงที่มีความเจริญทางด้านปัญญาเต็มที่ก็อยู่ในช่วงอายุวัยผู้ใหญ่ขึ้นไป ก็คือตั้งแต่ 34 ปีขึ้นไป

ทั้งหมดนี้เกี่ยวเนื่องกันระหว่างความรู้สึกละอายกับความรู้สึกผิด ที่กล่าวมานี้เป็นความคิดเห็นของนักจิตวิเคราะห์ว่าเขาเห็นอย่างไรในช่วงที่เด็กระยะต่าง ๆ นั้นเกิดความรู้สึกผิด, ความรู้สึกละอาย

ความโกรธ : ซึ่งเป็นทฤษฎีหนึ่งที่เกี่ยวกับความรู้สึกหรือว่าอารมณ์ของมนุษย์ ไม่ว่าคนหรือสัตว์ก็มีได้ทั้งนั้น ซึ่งมีบทเขียนของอริสโตเติ้ลกล่าวไว้ว่า คนใดก็ตามจะมีความโกรธ แต่ไม่ใช่ว่าความโกรธนั้นจะเกิดขึ้นกับบุคคลทั่ว ๆ ไป แต่จะต้องมองว่าความโกรธนั้นจะโกรธกับบุคคลใด และมีขอบเขตในการโกรธแค่ไหน หรือเวลาใดที่จะโกรธ และมีจุดมุ่งหมายอยางไรในการโกรธ และที่สำคัญก็คือการที่จะทำให้โกรธนั้นเกิดจากสาเหตุอะไร และไม่ใช่ว่าสิ่งเหล่านี้จะเกิดขึ้นเสมอไป นี่คือส่วนที่บทความที่อริสโตเติ้ลได้กล่าวไว้

ต่อไปเป็นการพิจารณาความ "ความโกรธ" นั้นคืออะไร ก็คือความรุนแรงหรือความก้าวร้าวไปตามอารมณ์ ซึ่งจะมองว่าจะเกิดขึ้นในสังคมสมัยกลางสิ่งเหล่านี้ก็คือมีการพัฒนากันไปเรื่อย ๆ ซึ่งมันจะมีความเกี่ยวข้องกับทางด้านสังคมวิทยา หรือจิตวิทยาและในประวัติศาสตร์ก็ยังมีเกี่ยวข้องด้วย ได้กล่าวถึงว่าบุคคลเรานั้นมีความโกรธอย่างไร หรือท่าทางของสัตว์นั้นมีความโกรธเป็นอย่างไร เพราะว่าทางด้านศิลปะก็ยังมีการแสดงอาการว่าความโกรธมีหน้าตาอย่างไรบ้าง สิ่งเหล่านี้ก็จะบ่งบอกถึงความโกรธได้ จากหน้าตาของคนเรา ดังนั้นความก้าวร้าวนั้นก็เป็นอารมณ์เกี่ยวกับความโกรธซึ่งเกิดจากความผิดหวัง หรือว่าเกิดจากความเกลียดชัง ซึ่งในทฤษฎีต่าง ๆ ได้กล่าวไว้พอสมควรในหัวข้อที่หน้า 105 ได้กล่าวเกี่ยวกับทฤษฎีแนวความคิดที่เกี่ยวกับความโกรธและความก้าวร้าวไว้ ซึ่งจะเห็นได้ในตัวเอง ที่บอกว่าแนวความคิดความรู้สึกบางเวลาที่มีแรงกระตุ้นให้เกิดความโกรธขึ้นจะมีอาการที่เรียกว่าดูได้จากสีหน้าของคนเรา หรือว่าจากเสียงก็คือแสดงถึงอาการโกรธ ก็คือมีอาการตะคอกหรือตะโกนออกมา ซึ่งสิ่งเหล่านี่บอกถึงอาการของคนที่โกรธ และในลักษณะของความโกรธซึ่งจะนำไปสู่อาการที่ว่ามีความจริงจัง เคร่งเครียด ดุร้าย หรือว่าอาจจะก่อเกิดความเสียหาย หรือบางครั้งบางเวลาก็อาจจะนำไปสู่การเข่นฆ่ากัน นี่เป็นส่วนหนึ่งที่จะนำไปสู่สิ่งเหล่านี้ในการกระทำ แต่บางส่วนของการกระทำนั้นจะเห็นว่าเป็นการที่ว่าเป็นพฤติกรรมได้เสมอไป (เข้าใจป่าวน้อ ???) และในลักษณะท่าทางของสีหน้า หรือการที่เราสังเกตได้ก็คือเสียง หรือว่าสีหน้าขงบุคคลในสิ่งเหล่านี้ก็คือในตัวของความเป็นมนุษย์และก็สัตว์นั้นจะมีลักษณะนี้เช่นเดียวกัน เป็นสัญชาตญาณอย่างหนึ่งที่บ่งบอกถึงอาการที่มีเปลี่ยนแปลงไป ซึ่งแน่นอนจะเกิดขึ้นกับบคคลเราได้เสมอไปหรือว่ากับการที่มีอาการโกรธเหล่านี้

ในด้านชีววิทยาและเกี่ยวกับพฤติกรรมศาสตร์ที่ว่าด้วยพฤติกรรมของสัตว์ได้กล่าวถึงธรรมชาติของความโกรธและความก้าวร้าวไว้ว่า เกิดจากความโต้แย้งกันซึ่งเกิดอยู่ในรูปแบบต่าง ๆ สิ่งเหล่านี้ก็คือการที่ว่ามีการพัฒนาไปมากยิ่งขึ้น เพราะความที่ว่าไม่ถูกต้องตามเกิดจากการที่ว่าถูกบังคับ และทฤษฎีเหล่านี้ก็ได้พัฒนามุ่งว่าการไม่ได้ปลดปล่อยออกอาการที่มีความก้าวร้าวเกิดขึ้นเป็นปฏิกริยาอย่างหนึ่งใตัวสัตว์นั่นเอง นี่คือในส่วนที่เป็นทฤษฎีของจิตวิทยา พฤติกรรมของสัตว์ พฤติกรรมของมนุษย์ที่แสดงออกมาอย่างนี้ และก็มีหลากหลายทฤษฎีที่กล่าวไว้ว่า การเปลี่ยนแปลงในตัวเด็กนี้ก็จะเปลี่ยนแปลงทางที่ว่าเกิดจากไม่ได้แนะนำในทางที่ถูกต้องว่าควรจะโกรธในเวลาใด หรือกับบุคคลเช่นไร สิ่งเหล่านี้ก็ย่อมจะเปลี่ยนเช่นเดียวกัน เพราะเด็กมีวิวัฒนาการจากบุคคลผู้ที่เป็นแบบในครอบครัวหรือว่าตัวผู้นำหรือผู้ปกครองซึ่งจะเป็นอาการแสดงออกมาในส่วนนี้

ในส่วนต่อไปเป็นทฤษฎีที่เกี่ยวข้องกับความโกรธก็มีหลายทฤษฎีที่ได้กล่าวถึงในหนังสือเล่มนี้ ทฤษฎีที่เป็นจิตวิเคราะห์ซึ่งบอกเกี่ยวกับความบีบคั้นทางด้านจิตใจหรือความผิดหวังของบุคคล สำหรับสิ่งเหล่านี้ซึ่งทฤษฎีก็คล้ายคลึงกันทั้งหมดที่บอกไว้ในจุดประสงค์อันนี้ และส่วนหนึ่งก็คือเกิดจากความเปลี่ยนแปลง ความผิดปกติของหน้าที่หรือกล้ามเนื้อทางด้านร่างกายนั่นเอง

อีกส่วนหนึ่งก็คือ ความผิดหวังนี้อาจจะปรากฏขึ้นในส่วนที่เกิดจากการปลดปล่อยของแม่ที่ปลดปล่อยความโกรธออกมาจะทำให้เกิดความก้าวร้าว บุคคลต่าง ๆ ที่พูดออกมาหน้าตาตึงเครียดนี่คือสิ่งที่บ่งบอกถึงอาการของคน

ทรรศนะที่สร้างสรรค์ทางด้านสังคมที่มีต่อความโกรธของ……………. ตรงนี้ก็คือการที่มีการได้กล่าวไว้เกี่ยวกับทางด้านสังคมว่ามีการเรียกร้องเกี่ยวกับสภาพที่มีความโกรธเกิดขึ้นมาว่ามีอาการอย่างไร และเกิดจากอะไร ก็คือเกิดจากการที่บุคคลนั้นถูกกฎข้อบังคับจากสังคมบ้าง จากบรรทัดฐานทางครอบครัวอันนี้จึงทำให้เกิดอาการตึงเครียดและเกิดความกลัวขึ้นมา และทำให้อาการตรงนี้เกิดขึ้นได้

บรรทัดฐานทางสังคมเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้เกิดส่วนที่เป็นข้อสังเกตว่าจะเห็นได้ชัดเจนก็คือกฎหมาย หรือเกี่ยวกับกฎทางด้านปรัชญาเหล่านี้ ซึ่งบรรทัดฐานเหล่านี้ก็จะให้เหตุผลว่าเกิดจากคำสั่งซึ่งมีอยู่ เกี่ยวกับศีลธรรมที่มาบังคับตัวเด็กเพื่อจะให้เขาทำสิ่งเหล่านี้ ข้อต่อไปก็คือกฎที่เหมาะสมแก่การพัฒนาความโกรธ ดังกล่าวมาแล้วข้างต้นในบทของอริสโตเติ้ล แต่ในวันนี้จะกล่าวว่าเราจะพัฒนาในความโกรธ เราจะรู้สึกว่าบุคคลนั้นจะมีความโกรธอย่างไร เมื่อเรารู้ว่าคน ๆ นั้นโกรธด้วยอาการอย่างไร แล้วก็จะสามารถที่จะพัฒนาให้ไปสู่เป้าหมายให้หายความโกรธไปได้ ซึ่งในบทนี้ก็ได้กล่าวไว้ว่าคนที่โกรธนั้นจะมีอาการก็คือหน้าจะแดงหรือคล้ำขึ้นมา หรือว่าจะมีอุณหภูมิในร่างกาย หรือว่าคำพูดที่ออกมานั้นจะก้าวร้าว นี่ก็คือลักษณะที่เราจะนำไปสู่และไปสู่การควบคุมได้อย่างไร ก็คือจะต้องให้การศึกษาหรือแนะนำในทางที่ถูกต้อง และจึงจะนำไปสู่การพัฒนาในความโกรธ และอีกส่วนหนึ่งคืออารมณ์โกรธนั้นส่วนมากจะพบในเด็กวัยเล็ก ๆ ที่อาจจะแสดงอาการต่าง ๆ ซึ่งมีการร้องไห้, ดิ้นอยู่กับพื้น, กระทืบเท้า หรืออาจจะทำร้ายคนอื่น ๆ เพราะฉะนั้นเราต้องฝึกให้เด็กรู้จักควบคุมอารมณ์ การปรับเปลี่ยนความรุนแรง หรือบอกถึงความรู้สึกและความต้องการของตน เด็กเหล่านี้อาจจะดื้อเงียบ ๆ หรืออาจะไม่สนใจต่อคำสั่งของผู้ใหญ่ก็ได้ หรือกิจวัตรต่าง ๆ ที่กระทำซ้ำ ๆ ซาก ๆ ก็ไม่อยากจะทำ เด็กวัยเล็ก ๆ ก็จะถ้าเราป้อนข้าวก็จะอมข้าวไว้ในปาก หรืออมน้ำไว้ไม่ยอมกลืนเข้าไป หรือการขับถ่ายก็ขับถ่ายช้า ไม่ยอมนอน นี่คืออาการของเด็กที่มีความก้าวร้าวที่แสดงถึงอาการโกรธของเขา เพราะฉะนั้นสรุปได้ว่าอาการโกรธนั้นเป็นการอาการที่เป็นอารมณ์แห่งความสัลซับซ้อน ซึ่งเกิดจากแรงกระตุ้นส่วนหนึ่งที่เปลี่ยนแปลงไปถ้าเราเปลี่ยนทำให้ระบบมีมาตรฐานในการปรับเปลี่ยนทางอารมณ์เหล่านี้ ก็จะนำไปสู่การพัฒนาในทางด้านศีลธรรมที่ดีงามต่อไปได้เกิดจากการเลี้ยงดู เอาใจใส่หรือว่าคุ้มครองสิทธิที่ดีงามเหล่านี้ให้แก่เด็ก (จบแล้วจ้าาาา)

อารมณ์ของความรัก :
1. Love and Empathy
2. …………. Or Love ………….
3. Development of Shame
4. ……………. And Cultural

ความรักและความเห็นอกเห็นใจ ถ้าหากพูดถึง "ความรัก" ตามหลักจิตวิทยาแล้วคือการให้ความช่วยเหลือโดยไม่มีประโยชน์ส่วนตัว ก็คือสมมติว่าจิตวิทยาให้นิยามความรักว่าคือการช่วยเหลือคนอื่นโดยไม่มีประโยชน์ส่วนตัวที่เราคิดจะได้จากคนที่เราช่วยเหลือ นี่คือนิยามของความรักทางจิตวิทยา ตรงกับทางพุทธศาสนาคือเมตตา ไม่ได้หวังผลตอบแทน

และสิ่งพัฒนาจริยธรรม คือความเห็นอกเห็นใจซึ่งนำมาซึ่งกฎเกณฑ์ทางจริยธรรม ความเห็นอกเห็นใจนั้นเป็นบ่อเกิดของจริยธรรมเพราะ ถ้าเราเห็นอกเห็นใจก็จะก่อให้เกิดจริยธรรมขึ้นมา เช่น ความเกรงใจในห้องมีความเกรงใจกัน ต่อมาก็เกิดเป็นวัฒนธรรมเป็นจริยธรรมและพัฒนาขึ้นมาตามลำดับขั้น ในหนังสือเล่มนี้ได้อธิบายว่าจริยธรรมนั้นเริ่มเดิมทีก็มาจากความเห็นอกเห็นใจกันนั่นเอง

ความรักเป็นคุณธรรมเปิดเผยอย่างมากในช่วงวัยรุ่น ในช่วงวัยรุ่นนั้นความรักเป็นคุณธรรมเปิดเผย คือจะแสดงออกอย่างตรง ๆ อย่างเช่น ถ้ารักใครชอบใครก็จะแสดงออกและบางครั้งก็ไม่สามารถควบคุมอารมณ์ตัวนั้นได้ จึงมีคนกล่าวว่าคนที่อยู่ในความรักมักจะตาบอดและบางครั้งความรักย่อมอยู่เหนือเหตุผล ไม่มีเหตุผลที่จะอธิบายได้ อันนี้ก็คือความรักเป็นคุณธรรมเปิดเผยอย่างมากในช่วงวัยรุ่น

ความรัก คือเป็นการแบ่งหน้าที่กระทำให้กันและกันสองฝ่าย คือแบ่งหน้าที่กันที่ อย่างเช่นความรักความเอื้ออาทรเป็นการแบ่งหน้าที่ซึ่งแต่ละคนก็มีหน้าที่แต่ละอย่างแตกต่างกันออกไป และเมื่อมาอยู่ร่วมกันก็ต้องแบ่งกันรู้ แบ่งกันทำ อันนี้คือหัวข้อ

 

หัวข้อที่ 2 "การวิจัยเรื่องการควบคุมรูปแบบพฤติกรรมในเรื่องการท้าทาย, ความก้าวร้าว ต่อพฤติกรรมซึ่งสามารถยอมรับได้" โคลเบิร์กได้เห็นพฤติกรรมเชิงลม ไม่ถูกมองว่าละเมิดสิทธิส่วนบุคคล, สิทธิของบุคคลอื่น คือในนี่เขาอธิบายว่า เหตุพฤติกรรมเชิงลบทางจริยธรรมก็คือการละเมิดสิทธิของบุคคลอื่นเป็นการละเมิด, เป็นการมองจริยธรรมเชิงลบ เช่นตอนเช้าที่เราเรียนว่าการไปแอบถ่ายรูปคนแก้ผ้า อันนั้นก็เป็นจริยธรรมอย่างหนึ่งแต่เป็นจริยธรรมเชิงลบ ไม่ใช่จริยธรรมเชิงบวก แต่คงไม่ได้เป็นวัฒนธรรม แต่ถ้าเป็นวัฒนธรรมก็คือการแก้ผ้าอาบน้ำของชาวลาวนั่นเป็นวัฒนธรรมของเขา

เมื่อจริยธรรมออกมาเช่นนี้ทฤษฎีสองอย่างคือเชิงลบกับเชิงบวกนั้น ทำให้คนเราเกิดความช่วยเหลือคนอื่นเพมื่อเขาตกทุกข์ยากลำบาก ก็คือเมื่อเขาเกิดความทุกข์ยากลำบาก เราเกิดความเห็นใจอย่างเช่น เราเดินมาเห็นคนพิการ, ขอทานอยู่บนสะพานลอยจอตใจส่วนหนึ่งก็เกิดความเห็นใจว่าทำไมชีวิตคนเราจึงแตกต่างกัน ก็เป็นความเอื้ออาทรคือเกิดความเห็นใจก็อยากจะให้ความช่วยเหลือเขา

คินิกอน บอกว่าเป็นจริยธรรมแห่งความห่วงใยและความรับผิดชอบ เพราะการอยู่ในสังคมต้องมีความรับผิดชอบร่วมกัน และมีความห่วงใยเอื้ออาทรซึ่งกันและกัน ถ้าหากว่าขาดตัวนี้ไปสังคมก็จะเกิดความสับสนอลหม่าน เช่น เราอยู่ร่วมกันแต่ไม่มีความห่วงใยกัน ไม่มีความรับผิดชอบ ต่างคนต่างทำ ละเลยหน้าที่ สังคมก็จะเกิดความวุ่นวายสับสน มีความไม่สงบเกิดขึ้น

นอกจากนี้คนอื่น ๆ ได้วิจัยสิ่งที่มีมาก่อนพฤติกรรม คือห่วงใยนั้นมีมาก่อนและมีมานานแล้ว พอเกิดจากสังคมแล้วก็มีความห่วงใยซึ่งกันและกัน ความห่วงใยในครอบครัวในฐานะบิดา มารดา ลูกหรือครูอาจารย์ก็มีความห่วงใย เห็นอกเห็นใจต่อมาก็พัฒนาเกิดขึ้นเป็นจริยธรรม

สิ่งเหล่านี้เป็นสิ่งที่จะทำให้เราเข้าใจจริยธรรมโดยปราศจากข้ออธิบาย เพราะความห่วงใย, ความเห็นอกเห็นใจกันทำให้เราเข้าใจถึงจริยธรรม เพราะว่าจิตใจเรามีความอ่อนน้อม อ่อนลงแล้วก็จะเกิดจริยธรรมขึ้นในจิตใจ เราก็ไม่สามารถบอกได้ว่าจริยธรรมนั้นเกิดขึ้นได้อย่างไร เดิมทีแล้วเกิดมาจากความเห็นอกเห็นใจแล้วเมื่อเกิดมาสักพักก็จะพัฒนาเป็นบ่อเกิดของจริยธรรม และไม่ต้องอธิบายว่าจริยธรรมเกิดขึ้นมาแบบไหน

มาร์ติน ได้แสดงความคิดเห็นจริยธรรมของความยุติธรรมของโคลเบิร์กว่า ความยุติธรรมซึ่งเกิดจากความเห็นอกเห็นใจนั้นเป็นหลักสากล คือความยุติธรรมเป็นหลักสากลที่จะบอกว่าความเมตตาธรรมค้ำจุนโลก หรือความยุติธรรมก็เป็นสิ่งที่ประสานสังคมให้เกาะกลุ่มอยู่ด้วยกันอย่างมีความสุข การพัฒนาเห็นอกเห็นใจเกิดขึ้นก่อนกฎเกณฑ์ทางด้านจริยธรรม (กฎเกณฑ์ทางด้านจริยธรรมเกิดขึ้นทีหลังความเห็นอกเห็นใจ เพราะความเห็นอกเห็นใจเกิดขึ้นก่อนแล้วจึงมาเป็นกฎเกณฑ์ทางจริยธรรม)

 

หัวข้อที่สาม "การพัฒนาความเห็นอกเห็นใจ" มาร์ตินเน้นความเห็นอกเห็นใจทางด้านอารมณ์ เขาพยายามโยงองค์ประกอบทางความคิดและทางความคิดเข้าด้วยกัน คือองค์ประกอบต่าง ๆ ทางความคิดและอารมณ์ ความคิดกันอารมณ์นั้นถ้าอธิบายจะเห็นภาพยาก แต่ถ้าเป็นทางศาสนาผู้นำเสนอคิดว่าน่าจะเข้าใจง่าย (ศาสนาอีกแล้วจ้าาาา)

ความเห็นอกเห็นใจต้องอาศัยความรู้สึกของคนอื่นว่าเป็นสัญชาตญาณของตนเองเพื่อวางพื้นฐานให้กับแรงจูงใจให้เห็นแก่ผู้อื่น หรือพฤติกรรมในการช่วยเหลือผู้อื่น คือความเห็นอกเห็นใจต้องอาศัยความรู้สึกของผู้อื่นด้วย เช่น เราอยู่ตัวคนเดียว อารมณ์เกิดความเห็นอาจจะยังไม่เกิด แต่ถ้าเราไปเห็นอะไรบางอย่างอย่างเช่นคนที่ตกทุกข์กว่าเรา เราก็อาจจะเกิดความเห็นอกเห็นใจเขา อันนี้คือต้องอาศัยบุคคลอื่น ๆ คล้ายกับสัมพัทธนิยม คือมีความเกี่ยวเนื่องกัน, อาศัยกันและกันและเกิดเป็นแรงจูงใจ แรงจูงใจคืออยากหรือต้องการที่จะช่วยเหลือคน ๆ นั้นที่เราพบเห็นว่าเขาลำบากให้เขาได้รับความสุขเช่นเดียวกับเรา

ระดับพัฒนาการทางด้านอายุ, อารมณ์ และความคิดที่มีต่อความเห็นอกเห็นใจของคน :

ระดับอายุ 1 ขวบ เด็กที่มีอายุ 1 ขวบจะสับสนตนเองต่อผู้อื่น คือยังสับสนทางเพศว่าตนเองเป็นอะไรกันแน่ 1 ขวบยังไม่มี Motion
ระดับอายุ 1-2 ปี แยกแยะสิ่งที่เป็นรูปธรรมของสิ่งอื่นได้ คือสามารถแยกแยะได้กล่องสี่เหลี่ยม วัตถุสามเหลี่ยม วัตถุทรงกลม แต่ผู้นำเสนอไม่มั่นใจว่าจะแยกแยะความเป็นหญิงหรือชายได้หรือเปล่า
ระดับอายุ 2-3 ขวบ มีความตระหนักเป็นพื้นฐานว่ามีความรู้สึกภายในว่าเป็นอารมณ์เฃ่นเดียวกับตนเอง ก็คือรู้ว่าคนอื่นมีอารมณ์เช่นไร เช่นคนอื่นโกรธก็พอจะรู้บ้าง และรู้ว่าตนเองมีอารมณ์เช่นไร เป็นต้นว่าอารมณ์โกรธ, อารมณ์รัก
ระดับอายุ 6-9 ขวบ
เห็นคนอื่นว่ามีเอกลักษณ์เป็นของตัวเอง การปฏิสัมพันธ์เชิงสงเคราะห์ เด็กก็จะเริ่มเข้ากลุ่ม สามารถที่จะมีเอกลักษณ์เป็นของตนเอง สามารถที่จะปฏิสัมพันธ์กับคนอื่น ต้องการที่จะเข้ากลุ่ม และต้องการสงเคราะห์ คือมีน้ำใจที่จะหยิบยื่นอะไรให้คนอื่น ถ้าหากว่าพูดตามภูมิปัญญาชาวบ้านแล้วที่ได้แยกแยะไว้หรือแบ่งอารมณ์ตอนนี้ กล่าวไว้ว่า สิบปีอาบน้ำไม่หนาว ก็คือสิบปียังไม่รู้จักร้อนรู้จักหนาว กว่ายี่สิบปีแอ่วสาวไม่เบื่อ คือยังไม่เบื่อที่จะไปเที่ยว สามสิบปีไม่หน่ายสงสาร ทำงานเหมือนฟ้าผ่า ห้าสิบปีสาวน้อยพูดด่าไม่เจ็บใจ อันนี้เป็นข้อคิดปลีกย่อยที่เข้าได้พูดได้ (สิบปีอาบน้ำไม่หนาว ก็คือสิบปียังไม่รู้จักร้อนรู้จักหนาว ยี่สิบปีก็จะหมกมุ่นอยู่กับความรักระหว่างหญิงชาย สามสิบปีก็ยังทำงานหนัก สี่สิบปีก็… ห้าสิบปีก็เฒ่าหัวงูจ้าาา) อันนี้เป็นการแบ่งตามช่วงอารมณ์ของคน

หัวข้อที่สี่ : ความลำเอียงและอรรถาธิบายทางจริยธรรม มีเรื่องที่หน้าเป็นห่วงอยู่ประการหนึ่งเกี่ยวกับการเห็นอกเห็นใจ ซึ่งบางอย่างเมื่อมันมีสิ่งที่ดีมันก็ย่อมดี คือมีทั้งขั้วลบและขั้วบวก ได้ถูกประยุกต์เข้ากับสังคมที่แตกต่างกันคือคนต่างวัฒนธรรม จากของตนเองคนที่สังเกตจะรู้สึกเห็นอกเห็นใจ เช่นว่าความเห็นอกเห็นใจก็ต้องอยู่กับสิ่งแวดล้อมและตัวเรา สิ่งไหนที่เราให้ความสนิทสนมมากหรือให้ความเสน่หามาก อย่างเช่น เราได้ข่าวว่ารถชนคนตาย สมมติว่าคนที่ถูกรถชนคนนั้นเป็นญาติของเรา ความเสียอกเสียใจก็จะมีมากขึ้น แต่สมมติว่าคนที่ถูกรถชนตายนั้นไม่ใช่ญาติของเราแต่เป็นเพื่อนร่วมสุขร่วมทุกข์เราก็เสียใจธรรมดา หรือบางครั้งอาจจะคิดว่าตายเสียได้ก็ดีเพราะเราไม่ชอบคน ๆ นั้น อันนี้ก็คือความลำเอียงและอรรถาธิบายทางจริยธรรม เป็นสิ่งที่ขึ้นอยู่กับสภาพแวดล้อมหรือความรู้สึกเช่นกัน

ฮอบแมน ได้ให้ข้อคิดเห็นว่าความสัมพันธ์ระหว่างความเห็นใจและแรงจูงใจสำหรับผู้อื่นและการกระทำต้องมีอารมณ์ร่วม คือสิ่งที่จะก่อให้เกิดความเห็นอกเห็นใจก็คือต้องมีบาง ๆ หนึ่งที่เป็นอารมณ์ก่อให้เกิดหรือแรงกระตุ้นภายใน หากจะพูดง่าย ๆ ก็คือความเห็นอกเห็นใจจะเกิดขึ้นได้ต้องมีองค์ประกอบคือ
1. ตัวเราเอง คืออารมณ์ของตัวเราเอง
2. อารมณ์ร่วม ซึ่งเป็นตัวแปรจากภายนอก

หัวข้อที่ 5 : การส่งเสริมพัฒนาการ การมีอารมณ์ร่วม ความเห็นอกเห็นใจ ฟรอยด์อธิบายว่าการมีอารมณ์ร่วมก็คือการทำให้เท่ากันโดยความต้องการของแต่ละคนในวัยใดวัยหนึ่ง ก็คือสิ่งเหล่านี้องค์ประกอบทั้ง 3 อย่างต้องมีเท่า ๆ กัน, ทำให้เท่ากัน อันนี้เข้าใจว่าจะเป็นวัยเด็ก ประสบการณ์ที่จะส่งเสริมเหล่านี้เป็นประสบการณ์ตรงทางด้านอารมณ์ เด็ก ๆ มักจะมีอารมณ์ร่วมกับคนอื่นถ้าเขาประสบกับอารมณ์เช่นเดียวกัน อย่างเช่นเด็กที่จะเล่นด้วยกัน คิดแค่ว่าจะสนุกสนานด้วยกัน คือมีอารมณ์ร่วมด้วยกัน หากว่าคนอื่นมีอารมร์โกรธแต่อีกคนหนึ่งมีอารมณ์สนุกสนานก็ไม่สามารถเล่นด้วยกันได้เพราะเดี๋ยวจะทะเลาะกัน เพราะประสบการณ์ตรงทางอารมณ์แตกต่างกัน

การเรียกร้องความสนใจต่อความรู้สึกต่อผู้ที่เป็นเหยื่อ หรือกล้าจินตนาการว่าตนเองในสถานะการณ์เช่นนั้นควรจะช่วยคนอื่น ก็คือเรียกร้องความสนใจต่อความรู้สึกผู้ที่เป็นเหยื่อ ก็คือเด็กต้องการที่จะโชว์ออฟ คือต้องการให้ตนเองเป็นจุดเด่นเพราะฉะนั้นจึงต้องทำอะไรซักอย่างที่เปิ่น ๆ ไม่เข้าพรรคพวก หรือทำให้มันเด่นขึ้นมา

โอกาสที่จะแสดงบทบาทช่วยทำให้ความรู้สึกของเด็กดีนั้นก็ควรจะเป็นสิ่งแวดล้อมทางสังคมมากกว่าการแสดงบทบาท คือสิ่งแวดล้อมมีอิทธิพลต่อการแสดงออกของเด็กมาก และเป็นสิ่งที่มีความสำคัญต่อการพัฒนาการทางด้านอารมณ์หรือว่าจริยธรรม

สรุป : จากทั้งหมดสิ่งเหล่านี่ที่พูดมาเกี่ยวกับความรู้สึกทางด้านอารมณ์ซึ่งบางครั้งมันก็มีหลายอารมณ์ บางครั้งก็สามารถที่จะถ่ายทอดออกมายากว่าความรู้สึกพัฒนาการทางอารมณ์เป็นอย่างไรบ้าง แต่ถ้าจะสรุปเป็นที่ชัดเจน

ในอารมณ์ที่สำคัญในการพัฒนาอุปนิสัยทางจริยธรรมคือการมีอารมณ์ร่วม ก็คือการจะพัฒนาอุปนิสัยทางด้านจริยธรรมเราจะต้องมีอารมณ์ร่วม อารมณ์ร่วมก็คือการมีส่วนร่วมทางด้านอารมณ์ คือมีอารมณ์ร่วมเช่นว่าเรามีอารมณ์โกรธ ซึ่งคนอื่นก็มีอารมณ์โกรธเหมือนเรา ก็คือมีอารมณ์ร่วมกัน ถ้าหากว่าเรามีอารมณ์ที่แจ่มใส คนอื่นก็จะมีอารมณ์ที่แจ่มใส อย่างเช่น ในห้องนี้ทุกคนมีอารมณ์ของความง่วง ทำให้ผู้พูดง่วงตามไปด้วย ก็คือมีอารมณ์ร่วมกัน คือบรรยากาศสร้างสิ่งแวดล้อม และสิ่งแวดล้อมก็ทำให้คนมีอารมณ์ร่วมกัน สิ่งเหล่านี้ก่อให้เกิดจริยธรรม

ความเห็นใจต่อคนอื่นจึงมีส่วนช่วยสนับสนุนให้วัยเด็ก บทนี้แสดงให้เห็นถึงการวิจารณ์ของจิตวิทยา กับการพัฒนาทางด้านจริยธรรมก็คือจิตวิทยาทำให้เราสามารถรู้อารมณ์ทางด้านจริยธรรมว่าเป็นเช่นไร เพราะฉะนั้นเมื่อสรุปโดยส่วนรวมก็คือเป็นการพูดถึง

1. อารมณ์รัก อารมณ์เอื้ออาทร 2. เกี่ยวกับการวิจัยหรือการควบคุมรูปแบบพฤติกรรมในเรื่องการท้าทาย ความก้าวร้าวต่อพฤติกรรมที่สามารถยอมรับได้3. การพัฒนาความเห็นอกเห็นใจ4. ความลำเอียง และอรรถาธิบายทางด้านจริยธรรม5. การส่งเสริมพัฒนาการ การมีอารมณ์ร่วม ความเห็นอกเห็นใจ6. บทสรุป อารมณ์ต่าง ๆ เป็นบ่อเกิดในการพัฒนาอุปนิสัยทางด้านจริยธรรมให้ไปในทิศทางที่พึงประสงค์