พุทธจริยธรรมกับดนตรี
 

พระมหาสาคร ศรีด?(???
ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาจริยศาสตร์ศึกษ?
© ลิขสิทธิ์ของบัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหิดล


***

ดนตรีและบทเพลงนั้นเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมของมนุษยชาติ และมีการสืบต่อกันมาอย่างไม่ขาดสา?ซึ่งอาจจะได้รับแรงบันดาลใจจากสิ่งแวดล้อมต่าง ?เช่น ต้นไม้ ดอกไม้ ท้องทุ่ง หรือธรรมชาติต่?งๆ รวมทั้งขนบธรรมเนียมประเพณี วิถีการประกอบอาชีพ หรือความเชื่อทางศาสน?เช่น เรื่องบา?บุ?ชาตินี?หรือชาติหน้า เป็นต้?จินตนา ดำรงค์เลิศ ได้กล่าวที่มาของบทเพลงว่?"บทเพลงถือกำเนิดขึ้นมาพร้อม?กับสังคมมนุษย์ มีที่มาจากชีวิตมนุษย?และเป็นผลงานที่สร้างสรรค์โดยน้ำมือของมนุษย์ทั้งสิ้?บทเพลงเป็นศิลปะที่แพร่หลายทั่วไปไปในสังค?มีความหมายรวมถึงดนตรีและการขับร้อง" (จินตนา ดำรงเลิศ, ๒๕๓๑: ?

พระพุทธศาสนาได้เผยแผ่หลักธรรมเข้ามาประเทศไทยโดยรูปแบบต่า??ซึ่งมาจากหลักคำสอนโดยตรง หรืออาจจะสอดแทรกเข้ามาในวรรณกรรมชาวบ้านหรือแม้กระทั่งบทเพลงพื้นบ้านต่า งๆ เช่น บทเพลงพื้นบ้านที่ว่าด้วยหลักคำสอ?ศรัทธาและความเชื่อ เช่น ความเชื่อเรื่องกรร?บา?บุ?เป็นต้?ซึ่งผู้เขียนจะได้กล่าวถึงบทเพลงต่างๆ ที่ปรากฏอยู่ในคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา ที่มาของบทเพลงอันเป็นพื้นฐานของบทเพลงต่างๆ ในปัจจุบัน

ในพระพุทธศาสนามีบทเพลงต่าง ?อยู่มา?ทั้งบทเพลงที่สัมปยุตด้วยโลกิยธรร?และสัมปยุตด้วยโลกุตรธรรม

? บทเพลงที่สัมปยุตด้วยโลกิยธรร?/strong> หมายถึงบทเพลงธรรมอันเป็นวิสัยของปุถุชนผู้ครองเรือน เป็นบทเพลงที่ไม่ได้มุ่งเน้นเพื่อการบรรลุคุณธรรมขั้นสูง แต่แฝงไปด้วยข้อปฏิบัติสำหรับปุถุชนให้ปฏิบัติถูกต้องตามหลักศีลธรร?มุ่งสอนเพื่อให้เกิดการลดละกิเลสที่เป็นอกุศ?สาเหตุที่ก่อให้เกิดอกุศลต่าง ?ดังตัวอย่า?เพลงรักที่ปัญจสิขะเทพบุตรได้ขับถวายพระพุทธเจ้า คื?/p>

สมัยหนึ่?พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ?ถ้ำอินทสาล ใกล้เมืองราชคฤห์ พระอินทร์ใคร่จะเฝ้?แต่เนื่องด้วยพระองค์กำลังเข้าฌานสมาบัติอยู่จึงไม่กล้ารบกวน พระอินทร์จึงมีเทวบัญชาให้ปัญจสิขะเทพบุตรไปดูลาดเลาก่อน และสั่งว่า ถ้าพระพุทธเจ้าออกจากฌานสมาบัติเมื่อใ?ให้ทำอาณัติสัญญาณบอก ปัญจสิขะไปรออยู่นา?พระองค์ก็ไม่ออกจากสมาบัต?จึงหยิบพิณขึ้นมาดี?พร้อมกับบรรยายายเพลงรักถึงความรักอันซาบซึ้งที่ตนมีต่อสาวงามนางหนึ่?เสียงพิณและเสียงเพลงทำให้พระพุทธเจ้าตื่นจากฌานสมาบัต?พอเขาขับเพลงจบ พระองค์จึงตรัสถามว่า "เธอขับเพลงขับได้ไพเราะดี ไปเรียนมาจากไห?quot; ก็กราบทูลว่า "เมื่อครั้งพระองค์ยังมิได้ตรัสรู้พระโพธิญาณ ประทับบำเพ็ญเพียรอยู??โคนต้นโพธิ์ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ข้าพระพุทธเจ้าหลงใหลนางหนึ่ง นาวว่า ภัทร?ผู้มีสมญานามว่?สุริยายายอแส?(สริยวัจฉสา) ธิดาของติมพรุหัวหน้าคนธรรพ?แต่นางได้ฝากดวงใจไว้กับชายอื่นเสียแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าได้มาพบพระองค์ประทับนิ่ง สง?อยู่ใต้ต้นโพธิ์ด้วยดวงพักตร์อันอิ่มเอิ?มีความสุขอย่างหาที่เปรียบไม่ได?จึงนึกในใจว่?ถ้าหากรักของข้าพเจ้าสมหวัง จ้อคงมีความสุขเช่นท่านผู้นี้ เหตุนี้เอง เป็นแรงดลใจให้ข้าพุทธเจ้าแต่งเพลงบรรเลงความรักอมตะที่มีต่อนา?quot; (ที.?๑๐/๒๔?๒๓?

บทเพลงที่ปัญจสิขะเทพบุตรได้ขับร้องถวายพระพุทธเจ้?เป็นการความรักที่ตนมีต่อนางสุริยวัจฉสา ซึ่งเปรียบเทียบถึงพระรัตนตรั?คือพระพุทธ พระธรร?พระสงฆ?และพระอรหันต์ทั้งหลายไว้อย่างไพเรา?ดังตัวอย่างตอนหนึ่งว่า (เสฐียรพงษ์ วรรณปก, ๒๕๓๑: ๔๖)

ยํ เม อตฺถ?กต?ปุญฺญํ อรหนฺเตส?ตาทิสุ
ตํ เน สพฺพงฺคกลฺยาณิ ตย?สทฺธ?วิปจฺจตํ ?/blockquote>
โอ?..น้องผู้งามล้ำทั่วสรรพางค?บุญใดที่จ้าสร้างไว้ในพระอรหันต์ผู้มีจิตคงที่ ขอ บุญนั้นจงเผล็ดผลให้ได้นฤมล เป็นคู่ครอ??/blockquote>

สกฺยปุตฺโต?ฌาเน?เอโกทิ นิปโ?สโ?br> อมตํ มุนิ ชิคึสาโน ตมหํ สริยวจฺฉเส ?

สุริยายอแส?เอ?ข้ารักและปรารถนาเจ้าอย่างสุดซึ้ง ดังหนึ่งศากยมุนี มีสต?ปรีชาญาณ ทรงบำเพ็ญฌานสมาธิจิต ปรารถนาอมฤตนฤพาน ?

จากหลักฐานที่กล่าวมานี?สามารถมองเห็นกระบวนการให้กำเนิดศิลปะด้านบทเพลงและดนตรีในพระพุทธศาสนาอันเกิดจากภายในจิตใจ และอารมณ์ที่ปัญจสิขะเทพบุตรได้ถ่ายทอดออกมาเป็นบทเพลง และบทเพลงนี้ ถือเป็นบทเพลงรักบทเดียวในพระพุทธศาสน?นอกจากนี้เป็นเพลงโศก หรือเพลงบรรยายความสงบสุขอันเกิดจากการหลุดพ้นกิเล?

? บทเพลงที่สัมปยุตด้วยโลกุตรธรรม หมายถึงบทเพลงที่ประกอบธรรมอันเป็นข้อปฏิบัติของพระอริยะอันเป็นพุทธจริยธรรมในขั้นขั้นสูงของพระอริยบุคคลผู้พัฒนาจิตใจ เมื่อฟังแล้วสามารถส่งกระแสจิตไปตามบทเพลงแล้วทำให้เกิดปัญญาสามารถละกิเล?หรือสังสารวัฏได้อย่างเด็ดขาด พ้นจากอำนาจกิเลสโดยสิ้นเชิ?บทเพลงประเภทนี้มีปรากฏอยู่ในมากในพระพุทธศาสน?เพลงประเภทนี?เรียกอีกอย่างหนึ่งว่?บทเพลงแห่งพระอรหันต์ ดังตัวอย่า?(สิริมังคลาจารย? ๒๔๙๘: ๒๖?๒๖? ดังตัวอย่างคือ ในสมัยหนึ่?มีภิกษุชื่?ติสส?เดินทางไปใกล้สระปทุม ได้ยินเด็กหญิงคนหนึ่งกำลังหักดอกปทุมในสระปทุ?ร้องเพลงที่ประกอบด้วยธรรมะ ดังนี้ว่?/p>

ปาตผุลฺล?โกกนทํ สุริยาโลเก?ตชฺชิยเต
เอวํ มนุสฺสตฺตคตา ชราภิเวเคน มิลายนฺต?/blockquote>
ดอกปทุมชื่อโกกนท บานแล้วในเวลาเช้?ถูกแสงพระอาทิตย์ให้เหี่ยวแห้งไ?ฉันใ?สัตว์ทั้งหลายผู้ถึงความเป็นมนุษย?ย่อมเหี่ยวแห้งไปด้วยกำลังชรา ฉันนั้??

พระติสสะเถระเมื่อได้สดับเพลงที่เด็กหญิงร้อ?ก็ส่งกระแสจิตไปตามบทเพลง แล้วก็บรรลุพระอรหันต?br> บุรุษผู้หนึ่งในพุทธันดรหนึ่ง (หมายถึงในเวลาที่ว่างจากพระพุทธเจ้า) กลับจากป่าพร้อมกับบุตร ?คน ฟังเพลงที่สตรีนางหนึ่งซึ่งกำลังเอาสากตำข้าสา?ดังนี้ว่?

ชราย ปริมทฺทิตํ เอตํ มิลาตจฺฉวิจมฺมนิสฺสิตํ
มรเณ?ภิชฺชต?เอตํ มจฺจุสฺส ฆสมามิสํ คต?br> กิมีนํ อาลย?เอตํ นานากุณปปูริตํ
อสุจิภาชนํ เอตํ กฏฺฐกฺขนฺธสม?อิมํ ?/blockquote>
สรีระนี่อาศัยหนังมีผิวเหี่ยวแห้ง ถูกชราย่ำยีแล้?สรีระนี่ถึงความเป็นอามิส คือเหยื่?ของมฤตยู ย่อมตกไปเพราะมรณ?สรีระนี่เป็นที่อยู่ของหมู่หนอน เต็มไปด้วยซากศพต่า??สรีระนี่เป็นภาชนะของไม่สะอาด สรีระนี่เสมอด้วยท่อนไม??

บุรุษพร้อมด้วยบุตรอี??คน พิจารณาบทเพลงนี้ แล้วก็บรรลุปัจเจกโพธิญาณ แม้เทพยดาและมนุษย์เหล่าอื่??ที่ฟังเพลงนี้ก็สามารถบรรลุอริยภูมิด้วยเช่นกั?/p>

จะเห็นได้ว่า บทเพลงในพระพุทธศาสนานั้น มิได้มีแต่บทเพลงกล่าวถึงแต่เรื่องโลกิยวิสัยแต่เพียงอย่างเดีย?แต่ยังแฝงแง่คิดเชิงจริยธรรมอย่างลึกซึ้?และมีสารัตถประโยชน์มาก เพราะฉะนั้?บทเพลงในพระพุทธศาสนาจึงมีทั้งบทเพลงที่ประกอบด้วยโลกิยธรรมและโลกุตรธรรม ซึ่งถือว่าเป็นพื้นฐานที่สำคัญของบทเพลงต่าง?ในปัจจุบันที่สอดแทรกหลักจริยธรรมที่สำคัญต่อการดำเนินชีวิตไว้อย่างลึกซึ้งอีกด้ว?/p>

นอกจากนี?บทเพลงในพระพุทธศาสนากับเพลงพื้นบ้านยังมีลักษณะคล้ายคลึงกัน คือการร้องโต้ตอบกั?แสดงให้เห็นถึงความสอดคล้องกันของบทเพลงพื้นบ้านกับพระพุทธศาสนาได้อย่างชัดเจ?จนกลายเป็นรูปแบบของบทเพลงที่สอดแทรกหลักคำสอนโดยตรง ดังตัวอย่างบทเพลงที่ปรากฏอยู่ในเรื่องนาคเอรกปัตต?(พุทธโฆษาจารย? ๒๕๔๑: ๙๔-๙๗) ว่?สมัยหนึ่?ได้มีพระยานาคตนหนึ่ง นามว่า เอรกปัตต?ได้ให้หญิงธิดาคนหนึ่งนั่งบนพังพานแล้วให้ฟ้อนรำขับร้องเพล?ในทุ??วันอุโบส?โดยมีอุบายว่?ถ้าใครร้องเพลงโต้ตอบกับหญิงธิดาได้ ก็จะมองหญิงธิดาพร้อมทั้งนาคพิภพให้ หญิงธิดายืนฟ้อนอยู่บนพังพานแล้วขับเพลงว่?/p>

ผู้เป็นใหญ่อย่างไรเล่า ชื่อว่าพระราชา? อย่างไรเล่?พระราชาชื่อว่ามีธุลีบน พระเศียร? อย่างไรเล่?ชื่อว่าปราศจากธุลี ?อย่างไรเล่าท่านจึงเรียกว่า คนพา?

ชาวชมพูทวีปทั้งสิ้?ก็พากันมาร้องเพลงแก้ตามกำลังสติปัญญาของต??แต่นางก็ปฏิเสธเพลงขับตอบนั้นจนเวลาล่วงไปพุทธันดรหนึ่?เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลก วันหนึ่งพระองค์ทรงตรวจดูโล?แล้วก็เห็นเหตุการณ์นั้?จึงได้ตรัสเรีย?อุตตระมานพ ซึ่งกำลังจะไปขับเพลงตอบกับนางนาคมานวิก?จึงได้ตรัสสอนเพลงขับแก้กับอุตตระมานพ ว่?

ผู้เป็นใหญ่ในทวารทั้งห?ชื่อว่าเป็นพระราชา พระราชาผู้กำหนัดอยู่ชื่อว่?มีธุลีบนพระเศียร ผู้ไม่กำหนัดอยู่ ชื่อว่าปราศจากธุลี ผู้กำหนัดอยู?ท่านเรียกว่าเป็นคนพา?/blockquote>

เมื่อพระพุทธเจ้าได้ประทานเพลงขับแก้แก่อุตตรมานพแล้?ก็ได้ไปร้องเพลงขับแก้กับนา?นางก็ได้ร้องเพลงแก้เพลงขับของมานพนี้อีกว่า

คนพาลอันอะไรเอ่ยย่อมพัดไ? บัณฑิตย่อมบรรเทาอย่างไ? อย่างไรจึงเป็นผู้มีความเกษมจากโยคะ ? ท่านผู้อันเราถามแล้ว ขอได้โปรดบอกข้อนั้นแก่เร?

อุตตรมาณพจึงร้องแก้ว่า

คนพาลอันห้วงน้?(คือกามโอฆะเป็นต้?ย่อมพัดไ?บัณฑิตย่อมบรรเทาได้ด้วยความเพียร บัณฑิตผู้ไม่ประกอบด้วยโยคะทั้งปว?ท่านเรียกว่า ผู้มีความเกษมจากโยคะ

ในทรรศนะของพระพุทธศาสนานั้?ถึงแม้จะมีบทเพลงปรากฏอยู่มาก แต่ถ้าบทเพลงนั้นเป็นสิ่งที่เจือปนด้วยกิเลสตัณห?ขัดขวางต่อการบรรลุคุณธรร?หรือเป็นข้าศึกต่อกุศลก็ไม่อนุญาต ถึงกับมีข้อห้ามบทเพลงประเภทนี้ไว้ว่า "เว้นขาดจากการฟ้อนรำขับร้อง ประโคมดนตรีและดูการละเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศ?quot; (ที.สี.?๑๓/? ในขณะเดียวกับพระพุทธศาสนาก็อนุญาตบทเพลงที่ประกอบด้วยธรรม?และเป็นต้องเป็นวาจาสุภาษิต อันนำมาซึ่งโลกิยสุขและโลกุตรสุ?ดังตัวอย่า?คื?"ในครั้งพุทธกาล ภิกษุปล่อยกระแสจิตไปตามบทเพลงที่ได้ยินจากคนหาฟืน ยังสามารถทำให้บรรลุธรรมพิเศษ" (สิริมังคลาจารย? ๒๔๒๙ : ๒๗?๒๗? เพราะฉะนั้นพ่อเพลงแม่เพลงมองเห็นจุดประสงค์อันลึกซึ้งในพระพุทธศาสนา และเพลงพื้นบ้านว่ามีจุดมุ่งหมายอันเดียวกันแง่ของการส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม จึงได้ประพันธ์เพลงให้มีความหมายสอดคล้องกับความศรัทธาความเชื่อในหลักคำสอน

ด้วยเหตุที่พระพุทธศาสนามีความเกี่ยวพันกับจิตใจของคนไทยมาเป็นเวลาช้านาน เป็นหลักที่พึ่งและการดำเนินชีวิตคนไท?การแสดงออกจึงมีเรื่องเกี่ยวกับพระพุทธศาสนาแทรกอยู่ในชีวิตประจำวั?และเนื่องจากเพลงพื้นบ้านเป็นเครื่องบันทึกเหตุการณ์ของสังคมแต่ละยุคและแต่ละสมัย และเพลงพื้นบ้านก็เป็นส่วนหนึ่งที่มีสาระทางพุทธจริยธรรมแทรกอยู่ในเนื้อเพล?

***

ที่ม?: สาคร ศรีดีุ? (๒๕๔๕). วิเคราะห์หลักพุทธจริยธรรมที่ปรากฏในเพลงพื้นบ้านจังหวัดสุพรรณบุรี: ศึกษาเฉพาะกรณีเพลงอีแซ? วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตร์มหาบัณฑิต, สาขาวิชาจริยศาสตร์ศึกษ?บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหิดล.

 
 
© Webpage Designed by dUANGdEN nUREMRUm. Last Updated. Monday 2 October, 2006 2:58 PM